Bài tarot ra đời ở miền Bắc nước Ý vào khoảng giữa thế kỷ 15, ban đầu là một bộ bài để chơi, không phải để xem bói. Phải hơn ba trăm năm sau, cuối thế kỷ 18 ở Pháp, mới có người gán cho nó nguồn gốc Ai Cập cổ và biến nó thành công cụ đoán vận. Câu chuyện "tarot là sách bí truyền của các tư tế Ai Cập" mà nhiều trang mạng còn kể lại không có bằng chứng nào đứng sau.
Bài này đi theo dòng thời gian: bộ bài lá chủ của các triều đình Ý, bộ Marseille lan khắp Pháp và Thuỵ Sĩ, cú rẽ năm 1781, các hội huyền bí ở Anh cuối thế kỷ 19 và bộ bài phổ biến nhất hiện nay ra đời năm 1909. Cuối bài có cách dùng AI để tự tra lịch sử này mà không bị dẫn vào chuyện bịa.
Bài lá vào châu Âu và bộ "trionfi" của các triều đình Ý
Bài lá theo đường buôn bán từ thế giới Hồi giáo vùng Địa Trung Hải vào châu Âu khoảng cuối thế kỷ 14. Những bộ bài sớm nhất ở châu Âu đã có bốn chất, mỗi chất gồm các lá số và vài lá hình người, gần giống cấu trúc bài lá ngày nay. Ở Ý, bốn chất mang hình chiếc cốc, đồng tiền, thanh kiếm và cây gậy, và chính bốn chất này về sau đi thẳng vào bộ tarot.
Điểm mới của người Ý ở thế kỷ 15 là thêm vào bộ bài thông thường một dãy lá tranh riêng, gọi là "trionfi", nghĩa là lá thắng hay lá chủ. Trong ván chơi, các lá này đè được mọi lá của bốn chất, giống như chất chủ trong nhiều trò chơi bài bây giờ. Những bộ còn giữ được từ thời đó phần lớn được vẽ tay, thếp vàng, làm cho các gia đình quyền thế ở Milan, Ferrara và Bologna. Bộ nổi tiếng nhất là loạt bài gắn với nhà Visconti và nhà Sforza ở Milan, hiện còn rải rác trong một số bảo tàng và thư viện.
Tên gọi "tarocchi" xuất hiện muộn hơn, vào khoảng đầu thế kỷ 16, có lẽ để phân biệt bộ bài có lá chủ với bộ bài thường. Từ "tarot" trong tiếng Pháp bắt nguồn từ đó. Không ai biết chắc nghĩa gốc của chữ này, và các giả thuyết về từ nguyên nên được đọc như giả thuyết.
Bộ Marseille và thời kỳ tarot là trò chơi phổ thông
Từ triều đình xuống phố. Khi kỹ thuật in khắc gỗ phát triển, bài tarot không còn là đồ xa xỉ vẽ tay. Các xưởng làm bài ở Pháp và Thuỵ Sĩ in hàng loạt, tô màu bằng khuôn, bán cho người chơi bình thường. Kiểu bài mà ngày nay gọi chung là "tarot Marseille" thành hình trong thế kỷ 17 và 18, với dãy 22 lá tranh đánh số và 56 lá bốn chất.
Trò chơi có luật hẳn hoi. Người ta chơi tarot theo lối ăn nước, tính điểm cho các lá chủ và lá hình, tương tự cách chơi bài theo nước ở nhiều nơi. Các biến thể của trò chơi này vẫn còn được chơi ở Pháp và một số vùng Trung Âu hiện nay, kèm cả giải đấu và sách luật. Với người chơi ở những nơi đó, nghe tarot là nghĩ đến một ván bài trong quán, không phải xem bói.
Chưa thấy dấu vết xem bói đại trà. Trong suốt giai đoạn này, giới nghiên cứu lịch sử bài lá gần như không tìm thấy tài liệu nào cho thấy tarot được dùng rộng rãi để đoán vận. Có những ghi chép rời rạc về việc dùng bài lá để rút thăm hay làm thơ vui, nhưng chưa thành một hệ thống ý nghĩa như sau này.
Một điểm hay bị lẫn. Nhiều bài viết trên mạng kể rằng tarot đã là sách bói từ thời trung cổ rồi "biến thành" trò chơi. Thứ tự thật là ngược lại: trò chơi có trước, việc gán ý nghĩa bói toán đến sau.
Năm 1781: một giả thuyết về Ai Cập làm đổi hướng cả câu chuyện
Năm 1781, Antoine Court de Gébelin, một học giả người Pháp, cho in trong bộ sách nhiều tập "Le Monde primitif" một bài viết khẳng định tarot là phần còn sót lại của một cuốn sách thông thái Ai Cập cổ, được các tư tế giấu dưới dạng bài lá để truyền đời. Ông nhìn các lá tranh và đọc ra trong đó những biểu tượng mà ông cho là Ai Cập.
Lúc ấy chưa ai đọc được chữ tượng hình Ai Cập; phải tới năm 1822, Jean-François Champollion mới công bố cách giải. Khi ngành Ai Cập học phát triển, không có văn bản hay hiện vật nào ủng hộ ý tưởng của Court de Gébelin. Tuy vậy, câu chuyện quá hấp dẫn nên lan nhanh hơn mọi lời đính chính, và đến nay vẫn được kể lại như sự thật trên nhiều trang giới thiệu tarot.
Chỉ vài năm sau, một người Pháp khác là Jean-Baptiste Alliette, lấy bút danh Etteilla (đọc ngược tên mình), viết sách hướng dẫn xem bói bằng bài và đến cuối những năm 1780 cho ra một bộ tarot thiết kế riêng cho việc đoán vận. Đây thường được xem là bộ tarot đầu tiên làm ra với mục đích xem bói, và cũng là lúc nghề "đọc bài lấy tiền" bằng tarot bắt đầu có hình hài ở Paris.
Thế kỷ 19: các hội huyền bí ở Pháp và Anh
Sang thế kỷ 19, nhà văn người Pháp Éliphas Lévi gắn 22 lá chủ với 22 chữ cái Hebrew và nhiều hệ biểu tượng khác, biến tarot thành một "bản đồ" trong các học thuyết huyền bí phương Tây. Ý tưởng nối mọi hệ biểu tượng vào một khung chung này được nhiều người viết sau ông tiếp tục, mỗi người một cách đối chiếu, và không phải lúc nào họ cũng đồng ý với nhau.
Năm 1888, Hội Bình Minh Vàng (Hermetic Order of the Golden Dawn) thành lập ở London. Các thành viên của hội coi tarot là một trong những công cụ học tập trung tâm, soạn tài liệu riêng về ý nghĩa từng lá và cách trải bài. Phần lớn những gì người đọc tarot hiện đại coi là "ý nghĩa chuẩn" của các lá thật ra được hệ thống hoá trong khoảng vài chục năm quanh hội này, chứ không đến từ thời cổ đại.
Điều này không làm tarot kém thú vị đi. Nó chỉ cho thấy ý nghĩa của mỗi lá là sản phẩm của những con người cụ thể, ở một thời điểm cụ thể, mang theo hiểu biết và định kiến của họ. Biết vậy, bạn đọc sách tarot với tâm thế của người tìm hiểu văn hoá thay vì người nhận lời phán.
Năm 1909 và các bộ bài người Việt hay gặp ngày nay
Năm 1909, Arthur Edward Waite, một thành viên từng sinh hoạt trong Hội Bình Minh Vàng, cùng hoạ sĩ Pamela Colman Smith làm ra một bộ tarot do nhà xuất bản Rider ở London phát hành. Điểm khác lớn nhất so với bộ Marseille là cả 56 lá bốn chất đều được vẽ thành cảnh có người, có hành động, thay vì chỉ xếp các biểu tượng cốc, kiếm theo số lượng. Nhờ vậy người mới dễ "đọc tranh" hơn, và bộ này trở thành khuôn mẫu cho rất nhiều bộ bài về sau.
Năm sau, Waite in cuốn "The Pictorial Key to the Tarot" giải thích các lá và giới thiệu kiểu trải mười lá thường gọi là Thập Tự Celtic. Một bộ nổi tiếng khác là bộ Thoth do Aleister Crowley thiết kế cùng hoạ sĩ Frieda Harris, vẽ trong những năm 1938 đến 1943 và chỉ được in thành bộ bài vào năm 1969. Bộ này đổi tên và thứ tự một số lá, nên ai đọc sách dựa trên bộ khác sẽ thấy lệch.
Phần lớn bộ bài bán ở Việt Nam hiện nay, kể cả các bộ minh hoạ theo phong cách anime hay tranh màu nước, đều đi theo khung của bộ 1909. Hiểu điều này giúp bạn bớt bối rối khi thấy hai cuốn sách giải thích cùng một lá theo hai cách khác nhau: chúng có thể đang dựa trên hai truyền thống khác nhau.
Mốc thời gian tóm gọn để bạn tự kiểm
Bảng dưới gom các mốc đã nêu. Mốc nào ghi "khoảng" là do giới nghiên cứu chỉ xác định được theo giai đoạn; khi trích lại, bạn nên giữ nguyên chữ "khoảng" thay vì tự đặt một năm cụ thể.
| Thời điểm | Sự kiện | Ghi chú khi trích dẫn |
|---|---|---|
| Cuối thế kỷ 14 | Bài lá vào châu Âu | Đi theo đường buôn bán Địa Trung Hải |
| Khoảng giữa thế kỷ 15 | Bộ bài có dãy lá chủ ở miền Bắc nước Ý | Làm cho các gia đình quyền thế, vẽ tay |
| Khoảng đầu thế kỷ 16 | Tên "tarocchi" xuất hiện | Từ nguyên chưa rõ |
| Thế kỷ 17–18 | Kiểu bài Marseille in phổ thông | Vẫn chủ yếu dùng để chơi |
| 1781 | Court de Gébelin nêu giả thuyết Ai Cập | Không có bằng chứng ủng hộ |
| Cuối những năm 1780 | Etteilla làm bộ bài dành cho xem bói | Thường coi là bộ đầu tiên vì mục đích này |
| 1888 | Hội Bình Minh Vàng lập ở London | Hệ thống hoá ý nghĩa các lá |
| 1909 | Bộ bài của Waite và Smith | Khuôn mẫu của đa số bộ hiện nay |
Nếu đọc một bài viết đặt nguồn gốc tarot ở Ai Cập cổ, ở người Di-gan thời trung cổ hay ở một nền văn minh thất lạc, đó là dấu hiệu bài viết chép lại huyền thoại thế kỷ 18 – 19 chứ không dựa trên nghiên cứu lịch sử bài lá.
Dùng AI để tự tra lịch sử tarot mà không bị dẫn vào chuyện bịa
Chatbot trả lời câu hỏi lịch sử rất trôi chảy, nhưng có thể trộn huyền thoại với sử liệu hoặc tự nghĩ ra năm tháng. Quy trình sau giúp bạn dùng nó như người trợ lý tra cứu chứ không phải nguồn cuối cùng.
- Hỏi theo cách bắt nó tách lớp. Ví dụ câu lệnh: "Kể lịch sử bài tarot theo dòng thời gian. Với mỗi mốc, ghi rõ đây là điều giới nghiên cứu đồng thuận, điều còn tranh cãi, hay chỉ là huyền thoại được kể lại."
- Yêu cầu nêu tên sách hoặc tác giả cho từng mốc, rồi tự tìm xem sách đó có thật không trong thư viện, trang sách cũ hoặc danh mục của thư viện đại học. Tên sách mà không tìm thấy ở đâu là dấu hiệu bị bịa.
- Hỏi ngược lại một điểm bạn đã biết chắc, chẳng hạn năm Champollion công bố cách đọc chữ tượng hình. Nếu nó trả lời sai điểm bạn biết, hãy dè chừng các điểm bạn chưa biết.
- So câu trả lời của hai chatbot khác nhau. Chỗ nào hai bên nói khác thì đánh dấu để tự kiểm.
- Ghi chép lại kèm nguồn đã kiểm, không ghi kèm câu trả lời của AI như một nguồn.
Cách làm này cũng áp dụng khi bạn tìm hiểu lịch sử của bất kỳ phép bói nào khác. Còn nếu bạn chỉ muốn thử xem một lá số theo lối phương Đông cho vui, có thể xem lá số miễn phí trên AI Huyền Học, với tâm thế tham khảo văn hoá như khi đọc về tarot.
Câu hỏi thường gặp
Bài tarot có thật sự bắt nguồn từ Ai Cập cổ đại không?
Không có bằng chứng. Ý tưởng này do Antoine Court de Gébelin đưa ra năm 1781, trước khi chữ tượng hình được giải mã. Các bộ tarot sớm nhất còn giữ được đều đến từ miền Bắc nước Ý thế kỷ 15 và được dùng để chơi bài.
Tarot và bài tú lơ khơ có họ hàng với nhau không?
Có. Cả hai đều đi ra từ những bộ bài bốn chất vào châu Âu cuối thế kỷ 14. Tarot là bộ bài có thêm dãy lá chủ, còn bài tú lơ khơ phổ biến ở Việt Nam đi theo hệ chất kiểu Pháp và không có dãy lá chủ đó.
Bộ tarot đầu tiên dùng để xem bói là bộ nào?
Thường được nhắc đến là bộ do Jean-Baptiste Alliette, bút danh Etteilla, làm ra vào cuối những năm 1780 ở Paris. Trước đó tarot đã tồn tại hơn ba trăm năm như một trò chơi bài có luật tính điểm.
Vì sao các sách tarot giải nghĩa một lá khác nhau?
Vì ý nghĩa các lá được nhiều người hệ thống hoá trong thế kỷ 19 và 20 theo những cách khác nhau, lại dựa trên các bộ bài khác nhau như Marseille, bộ của Waite hay bộ Thoth. Không có một bản gốc cổ đại nào để làm chuẩn.
Người ta còn chơi tarot như trò chơi bài không?
Còn. Các biến thể trò chơi tarot vẫn được chơi ở Pháp và một số nước Trung Âu, có sách luật và giải đấu. Ở đó, nhiều người biết tarot như một ván bài trước khi biết nó được dùng để xem bói.
Hỏi chatbot về lịch sử tarot có tin được không?
Dùng được để định hướng nhưng không nên dùng làm nguồn cuối. Chatbot có thể trộn huyền thoại với sử liệu hoặc bịa tên sách. Bạn nên yêu cầu nó tách lớp sự thật, huyền thoại, rồi tự kiểm tên sách và năm tháng ở nguồn khác.