Gieo quẻ Kinh Dịch là phép bói cổ dùng một quy trình ngẫu nhiên, ban đầu là chia đếm cỏ thi, về sau phổ biến hơn là tung đồng xu, để tạo ra một quẻ sáu hào rồi đọc lời quẻ, lời hào tương ứng. Đây là một thực hành văn hoá có lịch sử hơn hai nghìn năm, được ghi trong Hệ từ truyện và Tả truyện.
Bài này không hướng dẫn bạn gieo quẻ để quyết định việc gì. Thay vào đó, nó giải thích phép bói ấy như một hiện tượng lịch sử, phân tích nó bằng xác suất, và giải thích vì sao lời quẻ lại hay khiến người hỏi thấy "đúng với mình". Đó là những điều giúp bạn hiểu cả Kinh Dịch lẫn chính tâm lý con người khi đối diện bất định.
Phép cỏ thi trong Hệ từ truyện: một nghi thức đếm
Hệ từ truyện có đoạn bắt đầu bằng câu "đại diễn chi số ngũ thập, kỳ dụng tứ thập hữu cửu", số đại diễn là năm mươi, dùng bốn mươi chín. Theo cách các nhà chú giải dựng lại, người bói lấy năm mươi cọng cỏ thi, để riêng một cọng không dùng, chia số còn lại làm hai bó một cách ngẫu nhiên, rồi qua một loạt thao tác rút và đếm theo nhóm bốn, cuối cùng thu được một trong bốn số sáu, bảy, tám, chín cho một hào. Làm ba lần biến đổi cho mỗi hào, sáu hào cần mười tám lần, đúng như câu "thập hữu bát biến nhi thành quái".
Mỗi bước trong quy trình được gán ý nghĩa tượng trưng: cọng để riêng là thái cực, hai bó là âm dương, nhóm bốn là bốn mùa. Quy trình kéo dài, chậm, đòi sự tập trung, nên nó vừa là phép tính vừa là nghi thức. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng chính sự trang nghiêm ấy làm người hỏi suy nghĩ kỹ hơn về câu hỏi của mình, một tác dụng có thật nhưng không liên quan gì tới việc dự báo.
Phép bói đồng xu ra đời muộn hơn, phổ biến từ khoảng đời Đường, Tống: tung ba đồng xu sáu lần, mỗi lần quy ra một hào theo số mặt sấp ngửa. Nó nhanh hơn nhiều nên lan rộng trong dân gian. Phần thực hành dân gian ấy được bàn ở danh mục các phép bói dân gian của trang; ở đây chỉ so sánh nó với cỏ thi về mặt xác suất.
Cỏ thi và đồng xu cho xác suất khác nhau
Một phát hiện thú vị khi phân tích hai phương pháp bằng toán học là chúng không cho ra các hào với cùng xác suất. Bảng dưới là kết quả tính toán được nhiều tài liệu nghiên cứu về Kinh Dịch nêu, áp dụng cho một hào.
| Số ra | Loại hào | Xác suất với cỏ thi | Xác suất với ba đồng xu |
|---|---|---|---|
| 6 | Âm động (lão âm) | 1/16 | 2/16 |
| 7 | Dương tĩnh (thiếu dương) | 5/16 | 6/16 |
| 8 | Âm tĩnh (thiếu âm) | 7/16 | 6/16 |
| 9 | Dương động (lão dương) | 3/16 | 2/16 |
Đọc bảng, bạn thấy với cỏ thi, hào dương động xuất hiện gấp ba lần hào âm động, còn với đồng xu thì hai loại ngang nhau. Tổng xác suất ra hào âm hay hào dương thì ở cả hai cách đều là một nửa. Điều này có nghĩa hai phương pháp không tương đương: cùng một câu hỏi, quẻ biến có xu hướng khác nhau tuỳ cách gieo.
Nhận xét này quan trọng khi bàn chuyện "quẻ có ý nghĩa": nếu chỉ thay công cụ mà phân bố kết quả đã đổi, thì quẻ ra là sản phẩm của quy trình ngẫu nhiên con người tự đặt, không phải tín hiệu từ bên ngoài.
Vì sao lời quẻ thường khiến người hỏi thấy "trúng"
Lời quẻ rất mơ hồ. Phần lớn lời hào là một hình ảnh cộng một đánh giá ngắn. "Hoặc nhảy lên, hoặc ở vực" có thể hợp với hầu như mọi tình huống đang phân vân. Văn bản càng mơ hồ, người đọc càng dễ tự điền nghĩa.
Hiệu ứng Barnum. Các thí nghiệm tâm lý học cho thấy người ta thường đánh giá rất cao độ chính xác của những mô tả chung chung khi tin rằng mô tả ấy được làm riêng cho mình. Lời quẻ đặt vào câu hỏi của bạn có tác dụng tương tự.
Thiên kiến xác nhận. Khi đã có điều mình mong, người ta tìm trong lời quẻ phần ủng hộ điều đó và lướt qua phần còn lại. Người giải quẻ cũng vậy.
Nhiều lớp chú giải. Một quẻ có lời quẻ, lời hào, quẻ biến, hỗ quái, Đại tượng, cộng chú giải của hàng chục học giả. Với ngần ấy chất liệu, gần như luôn tìm được một câu "khớp".
Nhớ lần trúng, quên lần trật. Những lần quẻ "nói đúng" được kể lại và ghi nhớ, những lần không khớp thì bị quên. Theo thời gian, cảm giác chính xác lớn hơn nhiều so với thực tế.
Ngay thời cổ, quẻ chỉ là một trong năm tiếng nói
Một đoạn rất đáng đọc nằm trong thiên Hồng Phạm của Kinh Thư, một kinh điển khác trong Ngũ Kinh. Đoạn này dặn nhà vua khi gặp việc lớn còn nghi ngờ thì phải hỏi ý chính lòng mình, hỏi các quan đại thần, hỏi dân chúng, rồi mới hỏi bói mai rùa và bói cỏ thi. Văn bản tiếp tục liệt kê các trường hợp các tiếng nói ấy đồng thuận hay trái nhau. Nói cách khác, trong lý tưởng chính trị cổ, phép bói không phải người quyết định duy nhất, mà là một lá phiếu bên cạnh lý trí và ý kiến con người.
Giáp cốt văn nhà Thương cũng cho thấy một tập quán thú vị: nhiều câu hỏi được khắc theo cặp khẳng định và phủ định, kiểu "sẽ mưa" và "sẽ không mưa", và cùng một việc có khi được bói nhiều lần. Các nhà nghiên cứu đọc điều này theo nhiều cách, nhưng nó cho thấy phép bói gắn với cả một quá trình bàn bạc, thử lại, chứ không phải một câu trả lời duy nhất được tuân theo mù quáng.
Bài học cho hôm nay khá rõ. Nếu đến người xưa, sống trong thế giới ít công cụ hiểu biết hơn ta nhiều, còn đặt quẻ sau lý trí và ý kiến con người, thì ta càng không có lý do để giao quyết định quan trọng cho một quy trình đếm ngẫu nhiên.
Một thí nghiệm nhỏ để tự thấy hiệu ứng "trúng"
Bạn có thể tự kiểm cảm giác "quẻ nói đúng" bằng một thí nghiệm đơn giản cùng một người bạn. Thí nghiệm này không cần gieo quẻ thật, chỉ cần một bản Kinh Dịch có lời hào.
- Viết ra một chuyện bạn đang phân vân, ví dụ giả định "có nên chuyển sang học một ngành khác không", và giữ tờ giấy cho riêng mình.
- Nhờ bạn kia mở ngẫu nhiên hai trang bất kỳ trong phần 64 quẻ, chép lại lời quẻ và một lời hào của mỗi trang, đánh dấu là A và B, không nói trang nào là trang nào.
- Đọc cả hai đoạn và ghi lại xem mỗi đoạn "khớp" với chuyện của bạn tới mức nào, theo thang từ một đến năm.
- Lặp lại với một chuyện khác, hoặc đổi vai cho bạn kia làm.
- So kết quả: nếu cả hai đoạn chọn ngẫu nhiên đều được chấm khớp khá cao, bạn vừa tự quan sát được tính mơ hồ của lời quẻ và xu hướng tự điền nghĩa của chính mình.
Thí nghiệm này không chứng minh điều gì một cách khoa học vì quá nhỏ, nhưng nó là trải nghiệm rất hiệu quả để hiểu vì sao lời bói nghe giống thật. Nhiều người sau khi làm thử thấy nhẹ nhõm hơn khi đọc lại những lời quẻ từng khiến mình lo.
Carl Jung và khái niệm "đồng hiện": một cách giải thích, không phải bằng chứng
Trong lời tựa viết cho bản dịch tiếng Anh năm 1950 của Richard Wilhelm, nhà tâm lý học Carl Jung kể việc ông thử gieo quẻ và cho rằng kết quả có ý nghĩa, rồi dùng Kinh Dịch để minh hoạ khái niệm đồng hiện của ông, tức những sự trùng hợp có ý nghĩa mà không có quan hệ nhân quả. Lời tựa này rất nổi tiếng và góp phần làm Kinh Dịch được giới đọc sách phương Tây quan tâm.
Tuy vậy, đồng hiện là một khái niệm triết học, tâm lý của riêng Jung, không phải một kết quả thực nghiệm. Giới khoa học nhìn chung không chấp nhận nó như một cơ chế vật lý, và các giải thích bằng thiên kiến nhận thức ở trên đủ để hiểu vì sao người ta thấy quẻ có ý nghĩa. Nhắc tới Jung khi bàn Kinh Dịch là hợp lý về mặt lịch sử văn hoá, nhưng không nên dùng tên ông để khẳng định gieo quẻ "đã được khoa học công nhận".
Muốn thật sự kiểm một phương pháp dự báo, người ta cần ghi trước các dự đoán cụ thể, đối chiếu với kết quả, so với mức may rủi và lặp lại trên nhiều người. Chưa có nghiên cứu công bố đáng tin nào cho thấy gieo quẻ vượt qua được phép thử như vậy.
Nếu bạn vẫn muốn trải nghiệm gieo quẻ như một nét văn hoá
Không có gì sai khi tò mò thử một nghi thức cổ, giống như thử viết thư pháp hay pha trà theo lối xưa. Điều cần là đặt nó đúng chỗ. Vài nguyên tắc dưới đây giúp trải nghiệm ấy lành mạnh.
- Dùng cho câu hỏi suy ngẫm, không cho quyết định: "điều mình đang bỏ qua là gì" hợp hơn "có nên ký hợp đồng này không".
- Không bao giờ dùng cho sức khoẻ, tiền bạc, pháp lý, hôn nhân: những việc ấy cần bác sĩ, luật sư, chuyên viên tài chính, và chính bạn với dữ kiện thật.
- Đọc lời quẻ như một đoạn văn để suy nghĩ: tự hỏi đoạn văn gợi cho mình điều gì, và nhớ rằng điều đó đến từ bạn chứ không từ quẻ.
- Không trả tiền cho người "giải hạn" sau quẻ: nếu ai đó nói quẻ xấu rồi đề nghị làm lễ hay bán vật phẩm, đó là dấu hiệu thương mại hoá, có khi là lừa đảo.
- Không gieo đi gieo lại tới khi ra quẻ vừa ý: nếu thấy mình làm vậy, đó là tín hiệu bạn đã biết mình muốn gì, và nên tự quyết dựa trên điều đó.
- Với ứng dụng gieo quẻ trên điện thoại: không nhập tên thật, ngày sinh, ảnh, chuyện riêng của người khác; đọc kỹ quyền truy cập ứng dụng xin.
Nếu bạn tò mò về các hệ thống thuật số khác của văn hoá phương Đông, có thể xem lá số miễn phí trên AI Huyền Học với cùng tinh thần: tham khảo văn hoá, không để nó quyết thay mình.
Câu hỏi thường gặp
Gieo quẻ bằng cỏ thi và bằng đồng xu có cho kết quả như nhau không?
Không hoàn toàn. Xác suất ra hào âm hay dương ở hai cách đều là một nửa, nhưng xác suất ra hào động thì khác: với cỏ thi, hào dương động nhiều gấp ba hào âm động, với đồng xu thì ngang nhau.
Có nghiên cứu khoa học nào chứng minh gieo quẻ đúng không?
Chưa có nghiên cứu công bố đáng tin nào cho thấy gieo quẻ dự báo sự việc tốt hơn may rủi. Cảm giác "trúng" được giải thích khá đầy đủ bằng tính mơ hồ của lời quẻ và các thiên kiến nhận thức đã biết.
Vì sao người xưa lại tin vào phép bói này?
Trong xã hội cổ, nhiều việc như mùa màng, chiến tranh, bệnh tật vượt ngoài khả năng hiểu và kiểm soát. Phép bói cho một cách ra quyết định có nghi thức, giảm lo âu và tạo sự đồng thuận. Tả truyện cũng ghi nhiều trường hợp người ta không làm theo quẻ.
Lời tựa của Jung có làm Kinh Dịch trở nên khoa học hơn không?
Không. Lời tựa có giá trị lịch sử văn hoá vì đưa Kinh Dịch đến nhiều độc giả phương Tây, nhưng khái niệm đồng hiện của Jung không phải kết quả thực nghiệm và không được giới khoa học chấp nhận như một cơ chế.
Gieo quẻ cho người khác có sao không?
Về văn hoá, đó là chuyện riêng của mỗi người. Nhưng bạn không nên gieo quẻ rồi phán về sức khoẻ, hôn nhân hay tiền bạc của ai, vì lời nói ấy có thể khiến họ lo sợ hoặc quyết định sai. Tốt nhất chỉ dùng như một trò suy ngẫm cho chính mình.
Nếu lỡ gieo ra quẻ có lời xấu thì sao?
Không có gì phải lo. Lời quẻ là văn bản cổ được tạo ra ngẫu nhiên bởi một quy trình đếm, không phải thông báo về tương lai. Nếu đang gặp chuyện khó, hãy tìm dữ kiện và người có chuyên môn thật để bàn.