Gần như nền văn hoá nào cũng có bói toán vì ở đâu con người cũng phải ra quyết định khi thiếu thông tin, phải sống chung và cần đồng thuận, và cần một cách để không ai phải gánh một mình trách nhiệm cho lựa chọn có thể sai. Các nhà nhân học, những người sống nhiều tháng nhiều năm trong các cộng đồng có phép bói, cho thấy bói toán làm được những việc xã hội rất cụ thể, bất kể lời đoán có đúng hay không.
Bài này không bàn chuyện bói đúng hay sai. Nó đi qua những lời giải thích có tên tuổi trong ngành nhân học: bói như công cụ ra quyết định, như cách ngẫu nhiên hoá có ích, như cơ chế chia trách nhiệm và giữ hoà khí. Hiểu những lời giải đó giúp bạn nhìn tập quán xem bói quanh mình bằng con mắt ít phán xét hơn mà cũng tỉnh táo hơn.
Bói toán có mặt ở khắp nơi
Trước khi hỏi vì sao, hãy nhìn mức độ phổ biến. Chỉ cần điểm qua vài ví dụ đã được ghi chép kỹ ở những vùng rất xa nhau:
- Người Azande ở Trung Phi hỏi "lời sấm độc": cho gà con uống một chất độc từ cây, đặt câu hỏi, rồi xem gà sống hay chết để lấy câu trả lời có hoặc không.
- Người Yoruba ở Tây Phi có hệ thống bói Ifá với kho bài thơ truyền miệng rất lớn mà người bói phải thuộc; UNESCO đã ghi danh hệ thống này vào danh sách di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại.
- Các nhóm săn bắn ở bán đảo Labrador hơ xương bả vai thú trên lửa, đọc vết nứt và vết cháy để chọn hướng đi săn.
- Trung Hoa cổ đọc vết nứt trên mai rùa và xương thú, về sau gieo cỏ thi để lập quẻ.
- La Mã cổ xem đường bay của chim và nội tạng vật hiến tế trước các việc công.
- Người Việt gieo đồng xu, xem chân gà, xem tuổi, xem ngày, cùng nhiều phép riêng của các dân tộc thiểu số.
Những phép bói này không vay mượn nhau; chúng ra đời độc lập ở những nơi không hề liên lạc với nhau. Sự lặp lại đó gợi ý rằng bói toán đáp ứng những nhu cầu rất chung của đời sống con người, chứ không chỉ là một sáng tạo riêng của một nền văn hoá. Câu hỏi của nhà nhân học vì thế là: nhu cầu đó là gì?
Bói như cách ra quyết định khi thiếu thông tin: bài học từ người Azande
Công trình kinh điển về chủ đề này là cuốn sách năm 1937 của nhà nhân học người Anh E. E. Evans-Pritchard về người Azande. Ông sống nhiều năm với họ và ghi lại cách họ dùng lời sấm độc cho hầu hết mọi việc quan trọng: có nên lên đường, có nên cưới, có nên dựng nhà ở chỗ này, ai là người gây ra điều không may. Điều ông nhấn mạnh là hệ thống đó rất hợp lý từ bên trong. Người Azande kiểm tra lại câu trả lời bằng cách hỏi lần hai theo hướng ngược lại; nếu hai lần không khớp, kết quả bị coi là hỏng.
Evans-Pritchard cũng ghi lại một điều mà các nhà nghiên cứu sau này nhắc mãi: ông tự dùng lời sấm để sắp xếp việc nhà trong thời gian ở đó, và thấy cách sắp xếp ấy chẳng kém hơn những cách khác. Ý của ông không phải lời sấm biết trước tương lai, mà là trong một cộng đồng đã đồng ý dùng nó, nó giúp quyết định trôi chảy.
Bài học rút ra là bói toán có thể được hiểu như một thủ tục ra quyết định. Khi không ai có đủ thông tin để chắc chắn, một thủ tục được mọi người chấp nhận giúp chấm dứt cảnh bàn mãi không xong. Giá trị của nó nằm ở chỗ được tôn trọng, không ở chỗ chính xác.
Ngẫu nhiên hoá có ích: chuyện đi săn ở Labrador
Năm 1957, nhà nhân học Omar Khayyam Moore đưa ra một giải thích gây chú ý về phép bói xương bả vai của người Naskapi ở bán đảo Labrador. Khi đói, thợ săn hơ xương trên lửa và đi theo hướng mà vết nứt chỉ ra. Moore lập luận rằng nếu thợ săn luôn chọn theo kinh nghiệm, họ sẽ quay lại những nơi từng thành công, khiến thú ở đó bị săn kiệt hoặc học cách tránh. Vết nứt ngẫu nhiên làm lựa chọn khó đoán, phân tán áp lực săn bắt.
Ý tưởng này gần với điều mà lý thuyết trò chơi về sau gọi là chiến lược hỗn hợp: trong một số tình huống, hành động khó đoán lại tốt hơn hành động theo thói quen. Cầu thủ sút phạt đền đổi góc sút không theo quy luật cũng vì lý do đó.
Cần nói rõ đây là một giả thuyết hấp dẫn chứ không phải điều đã chứng minh. Các nhà nghiên cứu sau này tranh luận khá nhiều: vết nứt có thật sự ngẫu nhiên không, người đọc có "đọc" theo ý mình không, và người Naskapi có nghĩ về phép bói theo cách đó không. Giá trị của giả thuyết Moore là nó cho thấy một phép bói có thể có tác dụng thực tế mà không cần lời đoán đúng.
Bói để chia trách nhiệm và giữ hoà khí
Không ai phải gánh lỗi một mình. Khi một quyết định khó dẫn đến kết quả xấu, nếu quyết định đó đến từ lời bói, không thành viên nào trong nhóm bị đổ lỗi hoàn toàn. Điều này giảm căng thẳng trong gia đình, dòng họ hay làng xóm, nhất là ở những cộng đồng nhỏ, nơi mâu thuẫn kéo dài rất tốn kém.
Một tiếng nói đứng ngoài các phe. Khi hai bên tranh chấp, ví dụ hai nhánh trong họ không thống nhất ngày cưới, lời của một người xem bói đứng ngoài giúp cả hai lùi bước mà không mất mặt. Người xem bói khéo thường hiểu rõ vai trò hoà giải này.
Nói được điều khó nói. Một số điều không tiện nói thẳng, như nghi ngờ trong gia đình hay lo lắng về một mối quan hệ, được đưa ra dưới dạng câu hỏi bói. Lời bói thành một kênh gián tiếp để mọi người đối diện vấn đề.
Mặt trái của chức năng này. Chính vì lời bói có sức nặng xã hội, nó cũng có thể bị dùng để buộc tội người vô can, ép người yếu thế hay hợp thức hoá quyết định của người có quyền. Nhiều ghi chép nhân học về các vụ buộc tội phù thuỷ dựa trên lời bói cho thấy mặt này rất rõ.
Bộ não thích tìm quy luật: một lớp giải thích khác
Bên cạnh các giải thích xã hội, nhiều nhà nghiên cứu còn chỉ ra một yếu tố chung của loài người: bộ não rất giỏi tìm quy luật, kể cả ở chỗ không có quy luật. Thấy mặt người trong đám mây, nghe tên mình trong tiếng ồn là những ví dụ quen thuộc. Một giả thuyết tiến hoá cho rằng trong môi trường tự nhiên, nhầm một bụi cây thành con thú nguy hiểm thì chỉ mất công chạy, còn nhầm con thú thành bụi cây thì có thể mất mạng, nên xu hướng thấy quy luật thừa còn hơn thiếu được giữ lại.
Đây vẫn là giả thuyết, được bàn luận nhiều trong tâm lý học tiến hoá chứ không phải điều đã chốt. Nhưng nó giúp hiểu vì sao các dấu hiệu ngẫu nhiên như vết nứt, lá bài, đồng xu lại dễ được cảm nhận là "có ý nghĩa" ở bất kỳ nền văn hoá nào. Các cơ chế tâm lý cụ thể như thiên kiến xác nhận hay hiệu ứng Barnum được danh mục tâm lý học của trang đi sâu.
Kết hợp hai lớp giải thích, xã hội và nhận thức, bạn có được một bức tranh khá đầy đủ: bói toán phổ biến vì nó vừa đáp ứng nhu cầu sống chung, vừa khớp với cách bộ não con người vốn vận hành.
Nhìn tập quán xem bói quanh bạn bằng con mắt nhân học
Bạn không cần là nhà nghiên cứu mới quan sát được bói toán theo kiểu nhân học. Lần tới khi gia đình hay bạn bè đi xem bói, thử để ý theo trình tự sau, không phán xét, chỉ ghi nhận:
- Ai là người khởi xướng? Người lo lắng nhất, người lớn tuổi nhất hay người có quyền quyết định trong nhà? Điều này cho biết buổi xem bói đang phục vụ nhu cầu của ai.
- Câu hỏi thật là gì? Câu hỏi nói ra ("năm nay có tốt không") thường che một câu hỏi khác ("có nên chuyển việc không", "có nên cho con đi học xa không").
- Lời bói được dùng thế nào sau đó? Nó làm thay đổi quyết định, củng cố một quyết định đã có sẵn, hay chỉ được kể lại cho vui? Phần lớn trường hợp là củng cố cái đã muốn từ trước.
- Ai được lợi, ai chịu thiệt? Lời bói có làm ai bị đổ lỗi, bị ép, hay có ai thu tiền nhiều hơn mức một buổi trò chuyện không?
- Nếu không có buổi xem bói, chuyện sẽ được giải quyết thế nào? Câu trả lời cho thấy bói đang thay cho cái gì: một cuộc họp gia đình, một lời khuyên chuyên môn, hay chỉ một lời trấn an.
Năm câu hỏi này cũng là cách tốt để tự kiểm chính mình. Nếu bạn thấy lời bói chỉ đang xác nhận điều bạn đã muốn làm, nó vô hại. Nếu bạn thấy nó đang thay cho một cuộc nói chuyện cần có hay một lời khuyên chuyên môn cần tìm, đó là lúc nên đi tìm cuộc nói chuyện hay lời khuyên đó.
Giới hạn của các lời giải nhân học
Các giải thích chức năng rất hữu ích nhưng có một cái bẫy: rất dễ kể một câu chuyện hợp lý vì sao tập quán nào đó "có ích", rồi coi như đã giải thích xong. Một tập quán có thể tồn tại vì quán tính, vì quyền lợi của người hưởng lợi, hay đơn giản vì chưa có gì thay thế, chứ không nhất thiết vì nó đem lại lợi ích cho cả cộng đồng.
Một giới hạn khác là góc nhìn của người ngoài. Các nhà nhân học thế hệ đầu thường là người phương Tây đến nghiên cứu các cộng đồng thuộc địa, và cách họ diễn giải đôi khi phản ánh định kiến của chính họ. Nhân học hiện nay chú trọng hơn tới cách người trong cuộc tự hiểu tập quán của mình, và tới việc tôn trọng các hệ tri thức bản địa.
Với người đọc phổ thông, điều đáng giữ lại là sự cân bằng. Bói toán không phải trò mê muội của người kém hiểu biết, cũng không phải kho tri thức bí ẩn bị khoa học bỏ qua. Nó là một cách con người ở khắp nơi đã sắp xếp đời sống khi đối diện điều chưa biết, có lúc hữu ích, có lúc gây hại, và đáng được hiểu trước khi được đánh giá.
Câu hỏi thường gặp
Nhân học nghiên cứu bói toán để làm gì?
Nhân học tìm hiểu bói toán để hiểu cách một cộng đồng ra quyết định, xử lý xung đột, giải thích điều không may và truyền tri thức. Nhà nhân học không tìm cách chứng minh bói đúng hay sai, mà mô tả nó làm gì trong đời sống của người trong cuộc, từ đó hiểu sâu hơn về chính cộng đồng ấy.
Evans-Pritchard có tin vào lời sấm của người Azande không?
Ông không cho rằng lời sấm biết trước tương lai, nhưng ghi lại rằng trong thời gian sống ở đó, việc dùng lời sấm để sắp xếp công việc hằng ngày không kém hiệu quả hơn các cách khác. Điều ông muốn nhấn mạnh là hệ thống ấy hợp lý từ bên trong và giúp cộng đồng vận hành trơn tru.
Giả thuyết ngẫu nhiên hoá của Moore có được chấp nhận rộng rãi không?
Giả thuyết này được nhắc nhiều vì hấp dẫn và gợi mở, nhưng cũng bị tranh luận khá nhiều. Người phản biện hỏi vết nứt có thật ngẫu nhiên không, người đọc có tự diễn giải theo ý mình không. Nên coi nó là một cách nhìn có giá trị, không phải kết luận đã được chứng minh.
Bói toán ở châu Phi và ở Việt Nam có giống nhau không?
Cách làm khác hẳn, từ dụng cụ đến lời giải, nhưng chức năng xã hội khá giống: giúp ra quyết định khi bất định, giải thích chuyện không may, tạo đồng thuận trong gia đình và cộng đồng. Chính sự giống nhau về chức năng giữa những nơi chưa từng liên lạc là điều làm các nhà nhân học chú ý.
Xã hội hiện đại có còn cần đến chức năng của bói toán không?
Nhu cầu ra quyết định khi bất định và chia trách nhiệm vẫn còn nguyên, nhưng xã hội hiện đại có thêm nhiều công cụ khác: dữ liệu, chuyên gia, quy trình tập thể, bảo hiểm. Bói toán vẫn tồn tại song song, chủ yếu ở các quyết định riêng tư và như một hoạt động giải trí, văn hoá.
Có phải người tin bói là người kém hiểu biết không?
Không. Các nghiên cứu nhân học cho thấy những hệ thống bói phức tạp thường do những người rất am hiểu cộng đồng của mình vận hành, và người tham gia có lý lẽ riêng. Tin hay không thường phụ thuộc vào văn hoá, hoàn cảnh và nhu cầu tinh thần nhiều hơn là trình độ học vấn.