Bói toán có lịch sử dài gần bằng lịch sử chữ viết: những bản ghi bói có hệ thống sớm nhất còn giữ được là xương và mai rùa khắc chữ của nhà Thương ở Trung Hoa, cùng các văn bản và mô hình gan cừu bằng đất nung ở Lưỡng Hà, đều từ thiên niên kỷ thứ hai trước Công nguyên. Từ đó, mỗi thời đại lại sinh ra phép bói hợp với công nghệ của mình: bàn tính lịch, sách in, mục báo, đường dây điện thoại, và nay là ứng dụng trên điện thoại.
Bài này đi theo các mốc có hiện vật hoặc văn bản để kiểm chứng, không kể lại những huyền thoại khó tra nguồn. Đọc lịch sử bói toán theo cách đó cho thấy một điều ít người để ý: bói luôn gắn chặt với quyền lực, chữ viết và công nghệ thông tin của từng thời.
Xương bói nhà Thương: bói toán sinh ra chữ viết
Ở kinh đô cuối của nhà Thương, gần An Dương thuộc tỉnh Hà Nam ngày nay, các nhà khảo cổ đã tìm thấy hàng vạn mảnh xương bả vai trâu bò và yếm rùa dùng để bói, có niên đại khoảng thế kỷ 13 đến 11 trước Công nguyên. Người bói khoan những hốc nhỏ ở mặt sau, hơ nóng cho đến khi mặt kia nứt ra, rồi đọc hình vết nứt để trả lời câu hỏi của nhà vua: mùa màng, săn bắn, chiến trận, bệnh tật, có nên làm lễ hay không.
Điều làm những mảnh xương này nổi tiếng là phần chữ khắc kèm theo. Câu hỏi, đôi khi cả lời đoán và việc thực sự xảy ra sau đó, được khắc lên chính mảnh xương. Đây là kho văn tự chữ Hán cổ có hệ thống sớm nhất được biết, gọi là giáp cốt văn. Câu chuyện thường được kể là cuối thế kỷ 19, một học giả nhận ra chữ cổ trên những "long cốt" bán ở hiệu thuốc, mở đầu cho việc truy tìm và khai quật.
Bài học từ nhà Thương là bói toán ở đây không phải chuyện dân gian. Đó là công việc của triều đình, có người chuyên trách, có lưu trữ. Nhờ thói quen ghi chép của người bói mà ngày nay giới sử học đọc được lịch sử một vương triều mà nếu không có những mảnh xương đó thì chỉ còn trong truyền thuyết.
Lưỡng Hà: gan cừu, điềm trời và những bộ sưu tập điềm báo
Ở vùng Lưỡng Hà, giữa hai sông Tigris và Euphrates, người Babylon và Assyria phát triển phép bói gan: mổ một con cừu đã được chọn, xem hình dạng, vết, nếp của lá gan để đọc ý của các thế lực trên cao về một việc cụ thể. Người làm nghề này được đào tạo bài bản. Một số mô hình gan bằng đất sét có chia ô và khắc chú thích còn giữ được tới nay, trong đó có hiện vật ở Bảo tàng Anh, được cho là dùng để dạy nghề.
Người Lưỡng Hà còn để lại những bộ sưu tập điềm báo rất lớn, viết theo khuôn "nếu thấy điều này thì sẽ xảy ra điều kia", ghi trên phiến đất sét bằng chữ hình nêm. Có bộ về điềm trên gan, có bộ về điềm trên bầu trời như nhật thực, nguyệt thực, vị trí các hành tinh. Chính truyền thống quan sát bầu trời để đọc điềm này về sau là một trong những gốc của chiêm tinh phương Tây, chuyện được bàn kỹ ở danh mục chiêm tinh của trang.
Cũng như ở nhà Thương, bói ở Lưỡng Hà phục vụ nhà vua và nhà nước trước tiên. Một điềm xấu về nhà vua là chuyện quốc gia, có khi kéo theo cả những nghi thức phức tạp để hoá giải. Bói ở đây là một dạng thông tin chiến lược, được ghi chép và lưu trữ cẩn thận.
Hy Lạp và La Mã: thầy đọc chim, thầy đọc ruột và một cuốn sách hoài nghi
Người La Mã đọc đường bay của chim. Ở La Mã có chức augur, người quan sát chim bay, tiếng kêu và cách gà thiêng ăn thóc để xem các vị thần có đồng ý với một việc công hay không, như họp dân hay mở chiến dịch. Chức này có địa vị chính trị thật sự, và việc "xem chim" có lúc bị dùng để trì hoãn một cuộc họp bất lợi.
Thầy đọc ruột học từ người Etrusca. Phép đọc nội tạng vật hiến tế, người làm nghề gọi là haruspex, được người La Mã tiếp thu từ người Etrusca ở miền Trung nước Ý. Một mô hình lá gan bằng đồng chia ô khắc tên các vị thần, phát hiện gần thành phố Piacenza cuối thế kỷ 19, là bằng chứng hiếm hoi về cách người Etrusca chia lá gan thành các vùng để đọc.
Cicero viết "Bàn về bói toán". Năm 44 trước Công nguyên, Cicero, chính ông cũng từng giữ chức augur, viết tác phẩm hai quyển bàn về bói toán. Quyển đầu để em trai ông bênh vực bói; quyển hai là phần Cicero phản bác, chỉ ra những lời đoán mập mờ, những lần trật được lờ đi. Đây là một trong những văn bản hoài nghi có hệ thống sớm nhất về bói toán còn giữ được.
Một phân loại còn dùng đến nay. Trong tác phẩm ấy có cách chia bói thành hai loại: loại "tự nhiên" như giấc mơ, những lúc người ta như bị nhập, và loại "kỹ thuật" dựa trên quy tắc học được như đọc gan, xem chim, xem sao. Các nhà nghiên cứu hiện đại vẫn thường nhắc lại cách chia này.
Phương Đông: từ cỏ thi đến lá số
Ở Trung Hoa, sau thời xương bói, phép bói bằng cỏ thi dần chiếm chỗ. Người bói chia, đếm một bó thân cỏ theo quy tắc để ra từng vạch liền hoặc đứt, chồng sáu vạch thành một quẻ, rồi tra lời giải trong sách. Cuốn sách ấy về sau thành Kinh Dịch, vừa là sách bói vừa được các thế hệ học giả đọc như sách triết lý. Danh mục Kinh Dịch của trang bàn riêng về văn bản này.
Từ những thế kỷ sau, các phép tính dựa trên can chi, âm dương, ngũ hành phát triển mạnh, kết hợp với lịch pháp do triều đình ban hành. Lịch không chỉ ghi ngày tháng mà còn ghi việc nên làm, nên tránh. Đây là gốc của tục xem ngày, chọn giờ mà nhiều nước Đông Á, trong đó có Việt Nam, còn giữ đến nay. Lá số tử vi, một phép bói theo giờ sinh có cấu trúc rất phức tạp, cũng thuộc dòng này.
Điểm giống với phương Tây là cùng đi từ triều đình xuống dân gian và cùng gắn với lịch pháp, thiên văn. Điểm khác là phương Đông giữ được một văn bản kinh điển là Kinh Dịch, được đọc theo hai lối song song, lối bói và lối học thuật, suốt hàng nghìn năm. Người Việt tiếp nhận cả hai lối đó qua con đường chữ Hán và biến đổi chúng theo cách riêng.
Dòng thời gian rút gọn: bói toán đi cùng công nghệ thông tin
Nếu xếp các mốc theo thời gian, bạn sẽ thấy mỗi khi con người có một công cụ lưu trữ hay truyền tin mới, bói toán lại đổi hình dạng theo. Dòng thời gian dưới đây chỉ giữ những mốc tương đối chắc chắn:
- Thiên niên kỷ thứ hai trước Công nguyên: xương bói nhà Thương, mô hình gan và bộ sưu tập điềm báo ở Lưỡng Hà; chữ viết và bói đi cùng nhau.
- Thiên niên kỷ thứ nhất trước Công nguyên: Kinh Dịch hình thành dần ở Trung Hoa, gắn với phép bói bằng cỏ thi; ở Địa Trung Hải, bói chim và bói ruột trở thành một phần đời sống chính trị.
- Những thế kỷ đầu Công nguyên: chiêm tinh lá số cá nhân theo giờ sinh được hệ thống hoá trong thế giới Hy Lạp hoá, rồi lan sang Ba Tư, Ấn Độ, thế giới Ả Rập và châu Âu trung đại.
- Thời in ấn: sách lịch, sách giải mộng, sách đoán số được in rẻ và bán rộng; bói rời khỏi triều đình, đi vào từng nhà.
- Thế kỷ 15: bộ bài tarot xuất hiện ở miền Bắc nước Ý như một trò chơi bài; mãi về sau nó mới được dùng để bói.
- Thế kỷ 20: mục cung hoàng đạo trên báo, đường dây điện thoại xem bói trả phí, chương trình truyền hình.
- Thế kỷ 21: trang web, ứng dụng, video phát trực tiếp và chatbot; lời bói được tạo tự động, cá nhân hoá theo dữ liệu người dùng.
Dòng thời gian này là bản rút gọn, mỗi mốc đều có tranh luận học thuật về niên đại cụ thể. Nếu bạn cần trích dẫn chính xác cho bài viết hay bài học, hãy tra các công trình khảo cổ và lịch sử đã xuất bản thay vì dựa vào bản tóm tắt nào, kể cả bài này.
Từ triều đình xuống chợ: bói toán đổi chủ
Một mạch xuyên suốt lịch sử bói toán là sự dịch chuyển từ trên xuống dưới. Ở nhà Thương và Lưỡng Hà, bói là độc quyền của triều đình, vì chỉ nhà nước mới nuôi được người biết chữ, biết quy tắc. Khi chữ viết phổ biến hơn và sách vở rẻ hơn, phép bói ra khỏi cung điện. Người dân thường có thể mua một cuốn sách đoán mộng, tự tra quẻ, hoặc tìm đến một thầy bói ở chợ.
Sự dịch chuyển đó kéo theo đổi câu hỏi. Triều đình hỏi chuyện chiến tranh, mùa màng, an nguy của nhà vua. Người dân hỏi chuyện cưới xin, con cái, làm ăn, mất đồ, bệnh tật. Bói vì thế đi gần hơn vào đời riêng, và cũng từ đó xuất hiện những người dùng nỗi lo riêng của người khác để kiếm tiền, một vấn đề mà luật lệ nhiều nước từ rất sớm đã tìm cách kiểm soát.
Ở thời hiện đại, quyền lực của bói không còn nằm ở nhà nước mà nằm ở người nắm kênh phân phối: tờ báo có mục cung hoàng đạo, đài truyền hình, nền tảng video, hãng làm ứng dụng. Hiểu điều này giúp bạn đặt câu hỏi đúng khi gặp một sản phẩm bói mới: ai làm ra nó, họ kiếm tiền bằng cách nào, và dữ liệu của bạn đi đâu.
Đọc lịch sử bói toán thế nào cho đúng
Lịch sử bói toán rất dễ bị kể sai, vì đây là chủ đề có nhiều người muốn "cổ hoá" phép bói của mình để tăng uy tín. Một phép bói được giới thiệu là "có từ năm nghìn năm trước" thường chỉ có một phần nhỏ thật sự cổ, phần còn lại được thêm vào ở các thế kỷ gần đây. Bộ tarot là ví dụ điển hình: nhiều sách phổ thông gán nó cho Ai Cập cổ đại, trong khi bằng chứng cho thấy nó ra đời ở Ý thế kỷ 15 như một trò chơi bài.
Khi đọc một bài về nguồn gốc phép bói, kể cả bài do AI viết, bạn có thể hỏi ba câu. Có hiện vật hay văn bản cụ thể nào được nêu tên không? Niên đại đó do ai xác định, bằng phương pháp gì? Người viết có lợi gì khi nói phép bói này cổ xưa? Nếu không câu nào có câu trả lời rõ, hãy coi đó là truyền thuyết, vẫn đáng đọc như một câu chuyện, nhưng không phải lịch sử.
Một cách học thú vị là đi bảo tàng. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ở Hà Nội hay các bảo tàng tỉnh có nhiều hiện vật gắn với tập quán dân gian của người Việt; một số bảo tàng lớn trên thế giới có trang tra cứu hiện vật trực tuyến với mô tả do các nhà nghiên cứu viết, đáng tin hơn nhiều bài lan truyền trên mạng.
Câu hỏi thường gặp
Phép bói cổ nhất thế giới là gì?
Không ai biết chắc phép bói đầu tiên, vì con người có thể đã bói từ trước khi có chữ viết. Những bằng chứng có hệ thống sớm nhất còn đọc được là xương bói nhà Thương và các văn bản, mô hình gan cừu ở Lưỡng Hà, cùng thuộc thiên niên kỷ thứ hai trước Công nguyên.
Giáp cốt văn là gì?
Giáp cốt văn là chữ khắc trên mai rùa và xương thú thời nhà Thương, phần lớn ghi câu hỏi bói của triều đình và đôi khi cả kết quả. Đây là kho chữ Hán cổ có hệ thống sớm nhất được biết, nên rất quan trọng với ngành ngôn ngữ học và sử học, không chỉ với người nghiên cứu bói toán.
Người xưa có ai nghi ngờ bói toán không?
Có. Ở La Mã, Cicero viết một tác phẩm phản bác bói toán từ năm 44 trước Công nguyên, chỉ ra những lời đoán mập mờ và những lần trật bị lờ đi. Ở phương Đông cũng có nhiều học giả phê phán thói tin bói quá mức. Hoài nghi bói toán không phải là chuyện riêng của thời hiện đại.
Tarot có phải từ Ai Cập cổ đại không?
Theo bằng chứng lịch sử hiện có, bộ tarot xuất hiện ở miền Bắc nước Ý vào thế kỷ 15 như một trò chơi bài, và chỉ được gắn với bói toán từ thế kỷ 18 trở đi. Thuyết nguồn gốc Ai Cập là một ý tưởng được đưa ra ở châu Âu thời đó, không có hiện vật chứng minh.
Vì sao bói toán thường gắn với nhà vua thời cổ?
Vì ở thời đó chỉ triều đình mới nuôi được những người biết chữ, biết quy tắc đọc điềm và có kho lưu trữ. Câu hỏi của nhà vua cũng là chuyện của cả nước, như chiến tranh hay mùa màng. Bói lúc ấy vừa là nghi thức vừa là một kênh thông tin trong cách cai trị.
Có nên tin vào một phép bói vì nó rất cổ xưa không?
Tuổi đời của một tập quán cho biết nó có ý nghĩa văn hoá lâu dài, không chứng minh nó dự đoán đúng. Nhiều niềm tin rất cổ xưa đã được kiểm chứng là sai, như việc trích máu chữa bệnh. Bạn có thể trân trọng giá trị lịch sử của một phép bói mà vẫn đánh giá khả năng dự đoán của nó bằng bằng chứng.