Người ta tìm đến bói toán nhiều nhất không phải khi cuộc sống êm ả, mà khi đứng trước điều không biết trước được: chờ kết quả thi, sắp đổi việc, chuẩn bị cưới, người thân ốm, làm ăn bấp bênh. Lời bói cho họ một thứ mà hoàn cảnh không cho: cảm giác có thông tin, có hướng, có thể làm gì đó.
Tâm lý học mô tả hiện tượng này qua nhiều khái niệm có liên quan: nhu cầu kiểm soát, ảo tưởng kiểm soát, khả năng chịu đựng bất định. Hiểu chúng giúp bạn nhìn việc đi xem bói của mình hay người thân với con mắt cảm thông hơn, và tìm thêm những cách giảm bất an ít tốn kém, ít rủi ro hơn.
Bất định khó chịu hơn cả tin xấu
Nhiều người từng trải qua cảm giác này: chờ kết quả xét nghiệm, chờ thông báo tuyển dụng, chờ tin người thân đi xa. Có khi ta thầm nghĩ, giá biết luôn kết quả, dù xấu, còn đỡ hơn. Trực giác ấy được nhiều nghiên cứu tâm lý ghi nhận: với không ít người, trạng thái không biết gây căng thẳng không kém, thậm chí hơn, so với biết chắc một tin không vui.
Lý do nằm ở cách trí óc vận hành. Khi biết kết quả, ta có thể bắt đầu thích nghi, lên kế hoạch, chuẩn bị tinh thần. Khi chưa biết, trí óc phải giữ nhiều kịch bản cùng lúc, liên tục quét tìm dấu hiệu, và không thể nghỉ. Các nhà tâm lý dùng khái niệm "không chịu được bất định" để mô tả mức độ một người thấy trạng thái này khó chịu; mức độ đó khác nhau giữa người với người và giữa các giai đoạn đời.
Lời bói đi vào đúng khoảng trống ấy. Nó không cần đúng để có tác dụng làm dịu; nó chỉ cần thu hẹp số kịch bản trong đầu người nghe. "Tháng Sáu sẽ có tin vui" biến một tương lai mù mờ thành một mốc thời gian để bám vào. Cảm giác nhẹ nhõm là thật, dù cơ sở của nó không vững.
Người đánh cá ở Trobriand: phép thuật ở biển khơi, không ở đầm phá
Một quan sát kinh điển về chủ đề này đến từ nhà nhân học Bronisław Malinowski, người sống nhiều năm trên quần đảo Trobriand ở Tây Thái Bình Dương vào những năm 1910. Ông ghi nhận rằng người dân đánh cá ở đầm phá nội địa, nơi nước yên, kết quả ổn định, gần như không dùng nghi thức cầu may. Nhưng khi ra khơi, nơi sóng gió khó lường và chuyến đi có thể nguy hiểm, họ thực hiện nhiều nghi thức kỹ lưỡng.
Malinowski cho rằng con người dùng phép thuật ở những vùng mà kỹ năng và hiểu biết không đủ để bảo đảm kết quả. Ở đầm phá, kinh nghiệm đủ dùng; ở biển khơi, phần may rủi quá lớn, và nghi thức lấp vào chỗ đó, giúp người ta giữ bình tĩnh và tự tin để làm phần việc của mình.
Nhận xét này rất gần với trải nghiệm của người Việt. Ít ai đi xem bói trước khi đi chợ, nhưng nhiều người xem trước khi khai trương, đổi nghề, cưới hỏi. Những việc có kết quả phụ thuộc nhiều vào yếu tố ngoài tầm tay là nơi bói toán phát triển mạnh. Điều này không chứng minh bói toán đúng hay sai, nhưng giải thích rất tốt vì sao nó tồn tại bền bỉ qua mọi thời đại và mọi nền văn hoá.
Ảo tưởng kiểm soát và điểm tựa kiểm soát
Ảo tưởng kiểm soát. Năm 1975, nhà tâm lý học Ellen Langer công bố các thí nghiệm cho thấy người ta thường tin mình kiểm soát được những sự kiện thực ra hoàn toàn ngẫu nhiên. Trong một thí nghiệm, người tự tay chọn tấm phiếu bốc thăm đòi giá cao hơn khi được đề nghị bán lại so với người được phát phiếu sẵn, dù cơ hội trúng như nhau. Chỉ cần có thao tác lựa chọn, cảm giác kiểm soát đã tăng lên.
Bói toán tạo ra thao tác lựa chọn. Rút một lá bài, gieo một quẻ, chọn giờ đẹp, đổi màu áo, những việc này cho người làm cảm giác đang tác động vào kết quả. Cảm giác đó giúp giảm lo âu, nhưng nó không thay đổi xác suất thật của sự việc.
Điểm tựa kiểm soát. Năm 1966, Julian Rotter đưa ra khái niệm điểm tựa kiểm soát: có người nghiêng về tin rằng kết quả trong đời phụ thuộc chủ yếu vào nỗ lực của mình, có người nghiêng về tin rằng nó phụ thuộc vào số phận, may rủi, người có quyền. Đây là một xu hướng, không phải nhãn cố định, và nó thay đổi theo hoàn cảnh.
Hai khái niệm gặp nhau ở lời bói. Lời bói có thể đẩy người nghe về phía tin vào số phận, nhưng nghịch lý là nó cũng cho họ cảm giác kiểm soát qua các nghi thức đi kèm. Người nghe vừa tin rằng chuyện đã được định, vừa tin rằng mình có thể "hoá giải". Kẻ xấu thường khai thác chính khe hở này để bán dịch vụ.
Những thời điểm người ta hay tìm tới bói toán
Quan sát đời sống cho thấy nhu cầu xem bói tăng lên ở những thời điểm có chung một đặc điểm: kết quả quan trọng, phụ thuộc nhiều yếu tố ngoài tầm tay, và chưa biết trước được.
- Đầu năm mới: một mốc tự nhiên để nghĩ về cả năm phía trước, với nhiều điều chưa biết về công việc, sức khoẻ, gia đình.
- Trước kỳ thi lớn, đợt xét tuyển: kết quả quyết định nhiều thứ, mà phần đề thi, điểm chuẩn hoàn toàn ngoài tầm kiểm soát của thí sinh.
- Trước cưới hỏi: một quyết định gắn với cả đời, với hai gia đình, và nhiều điều về người kia chưa thể biết hết.
- Khi làm ăn, đổi việc, khai trương: rủi ro tài chính thật, thị trường khó đoán.
- Khi người thân ốm hoặc gặp chuyện: cảm giác bất lực lớn nhất, và nhu cầu "làm gì đó" mạnh nhất.
- Sau một biến cố: mất việc, chia tay, mất người thân, khi người ta cần một câu chuyện để hiểu điều đã xảy ra.
Ở thời điểm cuối cùng, người ta không chỉ muốn biết tương lai mà còn muốn hiểu quá khứ. Lời bói cung cấp một khung giải thích, kiểu "năm đó là năm hạn", giúp sự việc có vẻ có nghĩa. Nhu cầu tìm ý nghĩa sau mất mát là bình thường; điều cần cẩn trọng là khi khung giải thích đó khiến người ta tự trách hoặc chi tiền cho các nghi thức đắt đỏ.
Vì sao người trẻ thành phố vẫn mê tarot và cung hoàng đạo
Có người nghĩ rằng học vấn và đời sống đô thị sẽ làm bói toán phai dần. Quan sát thực tế lại cho thấy người trẻ ở Hà Nội hay TP Hồ Chí Minh vẫn đọc cung hoàng đạo mỗi sáng, rủ nhau rút bài tarot ở quán cà phê. Một phần lý do vẫn là bất định: thị trường việc làm thay đổi nhanh, nhiều lựa chọn nghề chưa có tiền lệ, các mối quan hệ không còn đi theo khuôn mẫu cha mẹ quen thuộc.
Một phần khác là ngôn ngữ. Cung hoàng đạo và tarot cho người trẻ một bộ từ vựng sẵn có để nói về cảm xúc, tính cách, mối quan hệ, những chủ đề vốn khó mở lời. Nói "dạo này mình đang ở giai đoạn lá bài này" đôi khi dễ hơn nói thẳng "mình đang rất hoang mang". Bói toán ở đây gần với một trò chơi xã hội và một cách tự sự hơn là niềm tin vào định mệnh.
Điều này không làm mất đi rủi ro. Khi bộ từ vựng ấy bắt đầu được dùng để gán tính cách cho người khác, loại người khỏi danh sách hẹn hò vì cung, hoặc quyết định chuyện học, chuyện việc làm, thì trò chơi đã vượt khỏi phạm vi của nó. Ranh giới nằm ở chỗ bạn dùng nó để nói chuyện, hay để nó nói thay bạn.
Lời bói làm dịu lo âu: ngắn hạn và dài hạn
Tác dụng làm dịu của lời bói có thật, nhưng có hai mặt. Bảng dưới so sánh để bạn thấy khi nào nó giúp, khi nào nó tạo thêm gánh nặng.
| Khía cạnh | Ngắn hạn | Dài hạn nếu lặp lại thường xuyên |
|---|---|---|
| Cảm xúc | Nhẹ nhõm, có hy vọng, có mốc để bám | Phụ thuộc, lo âu quay lại nhanh hơn, cần xem lại để yên tâm |
| Hành động | Có động lực làm gì đó | Dễ chờ đợi thay vì làm, hoặc làm theo nghi thức thay vì làm việc thật |
| Quyết định | Bớt day dứt khi phải chọn | Né tránh trách nhiệm với lựa chọn của mình |
| Tiền bạc | Chi phí nhỏ cho một lần xem | Chi phí cộng dồn, dễ bị dẫn dắt mua thêm dịch vụ |
| Quan hệ | Có chuyện để chia sẻ với người thân | Xung đột khi người trong nhà không cùng niềm tin |
Nếu bạn nhận ra mình đang ở cột bên phải, đó không phải điều đáng xấu hổ. Đó là dấu hiệu nỗi bất an cần được chăm sóc theo cách khác, bền hơn.
Những cách khác để sống chung với bất định, có AI hỗ trợ
Không có cách nào xoá bỏ hoàn toàn bất định, nhưng có những cách giúp bạn chịu đựng nó tốt hơn mà không phải trao quyền quyết định cho người khác. AI có thể là một người cùng lập kế hoạch khá hữu ích ở đây.
- Viết ra điều bạn đang lo, rồi chia thành hai cột: phần nằm trong tay mình, phần không. Dồn sức vào cột thứ nhất.
- Viết ba kịch bản: tốt, trung bình, xấu. Với mỗi kịch bản, ghi một việc bạn sẽ làm. Khi có kế hoạch cho cả kịch bản xấu, nỗi sợ thường nhỏ lại.
- Nhờ chatbot giúp làm bước trên, với câu lệnh: "Đang chờ kết quả một đợt tuyển dụng (đã bỏ tên công ty). Giúp lập ba kịch bản và với mỗi kịch bản, liệt kê ba việc cụ thể có thể làm trong hai tuần tới." Không đưa vào tên, số liệu cá nhân hay thông tin sức khoẻ.
- Đặt giới hạn thời gian cho việc lo: mười lăm phút mỗi tối để nghĩ về chuyện đó, ngoài khoảng ấy thì chuyển sang việc khác.
- Nói chuyện với người tin cậy, hoặc với chuyên gia tâm lý nếu nỗi lo kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng tới ăn ngủ, công việc.
Những bước này không hấp dẫn bằng một lời hứa "tháng Sáu sẽ có tin vui", nhưng chúng đặt bạn vào ghế lái. Và nếu bạn vẫn muốn đọc một quẻ đầu năm cho vui, hãy đọc nó sau khi đã có kế hoạch của riêng mình, không phải thay cho kế hoạch đó.
Câu hỏi thường gặp
Đi xem bói khi lo lắng có phải là dấu hiệu yếu đuối không?
Không. Tìm cách giảm bất an là phản ứng bình thường của con người, và bói toán là một trong những cách lâu đời nhất mà các nền văn hoá phát triển ra. Điều đáng chú ý không phải là có đi xem hay không, mà là lời bói có đang thay bạn ra quyết định hay khiến bạn phụ thuộc không.
Ảo tưởng kiểm soát có hại gì?
Ở mức nhẹ, nó giúp con người dám hành động. Nhưng khi quá mức, nó khiến người ta đánh giá thấp rủi ro, đặt niềm tin vào những thao tác không có tác dụng, và bỏ qua việc chuẩn bị thật. Nó cũng là điểm yếu bị kẻ xấu khai thác để bán nghi thức "hoá giải".
Người có điểm tựa kiểm soát bên ngoài có dễ tin bói hơn không?
Một số nghiên cứu ghi nhận mối liên hệ giữa xu hướng tin vào số phận, may rủi với mức độ tin vào các phép bói, nhưng mối liên hệ này không đơn giản và khác nhau theo văn hoá. Không nên dùng nó để dán nhãn ai; điểm tựa kiểm soát thay đổi theo hoàn cảnh và có thể rèn luyện.
Có nên cấm người thân đi xem bói khi họ đang bất an?
Cấm thường phản tác dụng. Hiểu rằng họ đang tìm cách giảm lo âu, bạn có thể giúp họ có thêm những cách khác: cùng lên kế hoạch, cùng đi khám, cùng tìm thông tin đáng tin. Khi nỗi lo được chăm sóc, nhu cầu xem bói thường tự giảm.
Khi nào lo âu cần gặp chuyên gia tâm lý?
Khi nỗi lo kéo dài nhiều tuần, khó kiểm soát, ảnh hưởng tới giấc ngủ, ăn uống, công việc hay các mối quan hệ, hoặc khi bạn thấy mình cần đi xem bói hay hỏi ai đó liên tục mới yên tâm. Khoa tâm lý của bệnh viện hoặc phòng tham vấn của các trường đại học là nơi có thể bắt đầu.
Chatbot AI có thay được người cùng lập kế hoạch không?
Chatbot có thể gợi ý kịch bản, chia nhỏ việc, đặt câu hỏi giúp bạn nghĩ rõ hơn. Nhưng nó không biết hoàn cảnh thật của bạn, có thể đưa ra gợi ý chung chung hoặc sai, và không thay được người thân hay chuyên gia khi bạn cần được lắng nghe và hỗ trợ.