Phần lớn cảm giác "lời bói năm ấy đúng thật" được tạo ra sau khi sự việc đã xảy ra, bởi ba cơ chế của trí óc: trí nhớ tái tạo lại lời bói cho khớp với kết quả, nhận thức muộn khiến kết quả trông như đã báo trước, và những trùng hợp tưởng hiếm nhưng thực ra gần như chắc chắn xảy ra với ai đó. Không cơ chế nào cần người xem bói có ý lừa, và không cơ chế nào cần người nghe cả tin.
Nói vậy không có nghĩa là mọi trải nghiệm "ứng nghiệm" đều là ảo giác. Có những dự đoán trúng vì người nói đã đoán hợp lý từ hoàn cảnh, có những lần trúng thuần do may. Bài này giúp bạn tách các lớp đó ra, bằng những thí nghiệm tâm lý học có thật và một phép đếm đơn giản bạn tự làm được.
Trí nhớ không phải máy ghi âm
Năm 1932, nhà tâm lý học Frederic Bartlett công bố loạt thí nghiệm trong đó người Anh được nghe một truyện dân gian của người bản địa Bắc Mỹ, rồi kể lại sau những khoảng thời gian khác nhau. Mỗi lần kể lại, câu chuyện ngắn đi, những chi tiết lạ bị thay bằng chi tiết quen thuộc với văn hoá của người kể, và mạch truyện được "sửa" cho hợp lý hơn với họ. Bartlett kết luận rằng nhớ là một quá trình dựng lại, không phải phát lại.
Đến thập niên 1970, Elizabeth Loftus và cộng sự cho thấy chỉ một từ trong câu hỏi cũng đủ thay đổi ký ức. Trong một thí nghiệm năm 1974, người xem đoạn phim tai nạn xe được hỏi hai chiếc xe chạy nhanh cỡ nào khi chúng "đâm sầm" vào nhau thì ước lượng tốc độ cao hơn người được hỏi với từ "chạm". Một tuần sau, nhóm nghe từ mạnh còn hay nhớ nhầm rằng mình thấy kính vỡ, dù trong phim không có.
Áp vào lời bói: điều bạn nhớ sau một năm thường không phải là câu nói nguyên văn, mà là một phiên bản đã được tóm tắt, làm mượt, và lặng lẽ cập nhật theo những gì đã xảy ra. "Năm nay nên cẩn thận chuyện đi lại" có thể trở thành "thầy bảo năm nay mình sẽ va quẹt xe" sau khi bạn thật sự va quẹt xe. Không ai cố ý sửa ký ức; trí nhớ tự làm việc đó để câu chuyện của bạn mạch lạc.
Nhớ cái trúng, quên cái trật: phép đếm bị lệch
Giả sử trong một buổi xem, người xem nói với bạn hai mươi câu có thể kiểm được về năm sắp tới. Đây là ví dụ giả định. Nếu mỗi câu có khoảng ba mươi phần trăm cơ hội trúng chỉ nhờ may, thì trung bình bạn sẽ thấy khoảng sáu câu trúng. Sáu câu trúng ấy đủ để làm nên một câu chuyện ấn tượng.
Vấn đề nằm ở mười bốn câu còn lại. Câu trúng gắn với một sự kiện, một cảm xúc, một lần kể với bạn bè, nên được lưu giữ. Câu trật không gắn với gì cả: điều được báo trước không xảy ra, nên không có khoảnh khắc nào để nhắc bạn nhớ tới nó. Cuối năm, khi được hỏi "thầy xem có đúng không", bạn lục trí nhớ và thấy sáu ví dụ rõ ràng, cùng một khoảng mờ không gọi được tên.
Các nhà tâm lý gọi chung hiện tượng này là trí nhớ chọn lọc, và nó không chỉ có trong chuyện bói. Người tin rằng trăng tròn làm khoa cấp cứu đông hơn nhớ rõ những đêm trăng tròn bận rộn, nhưng không nhớ những đêm trăng tròn yên ả hay những đêm không trăng mà vẫn quá tải. Cách sửa duy nhất là đếm cả bốn loại tình huống, như bảng ở phần dưới, thay vì chỉ đếm những lần ấn tượng.
Nhận thức muộn: "biết ngay mà"
Năm 1975, Baruch Fischhoff công bố nghiên cứu trong đó người tham gia đọc về một sự kiện lịch sử, có nhóm được cho biết kết quả, có nhóm không. Nhóm biết kết quả ước lượng rằng kết quả đó dễ đoán hơn nhiều so với ước lượng của nhóm không biết. Họ không chỉ nghĩ kết quả là hiển nhiên; họ còn tin rằng nếu được hỏi từ trước, mình cũng sẽ đoán đúng. Hiện tượng này được gọi là thiên kiến nhận thức muộn.
Với lời bói, nhận thức muộn làm hai việc. Thứ nhất, nó khiến những câu mơ hồ trở nên "rõ ràng" sau khi có kết quả: "tháng Tám có biến động" giờ được hiểu chắc chắn là chuyện chuyển nhà, dù hồi đầu năm câu đó có thể khớp với hàng chục chuyện khác. Thứ hai, nó che khuất sự mơ hồ ban đầu. Bạn không còn nhớ được rằng khi nghe câu ấy, mình không biết nó nói về chuyện gì.
Một cách thử đơn giản: trước khi biết kết quả, viết ra ba cách hiểu khác nhau cho một câu bói. Sau khi sự việc xảy ra, nhìn lại xem cách hiểu nào khớp, và hỏi mình liệu từ đầu bạn có chọn đúng cách hiểu đó không. Phần lớn trường hợp, câu trả lời thành thật là không.
Luật số rất lớn: chuyện hiếm xảy ra mỗi ngày
Một trong một triệu không có nghĩa là không bao giờ. Năm 1989, hai nhà thống kê Persi Diaconis và Frederick Mosteller viết về điều họ gọi là luật số rất lớn: với một tập hợp đủ lớn, chuyện cực hiếm nào cũng sẽ xảy ra ở đâu đó. Một nước có hàng chục triệu người, mỗi người mỗi đêm mơ vài giấc, nên chuyện ai đó mơ thấy người thân rồi hôm sau nghe tin người ấy ốm là điều chắc chắn xảy ra định kỳ.
Câu chuyện trùng hợp được kể, chuyện không trùng thì không. Hàng triệu giấc mơ không ứng với gì không bao giờ được kể lại. Chỉ giấc mơ trùng mới lan truyền, qua người thân, qua mạng xã hội. Người nghe chỉ thấy phần nổi và kết luận rằng trùng hợp như thế quá khó xảy ra một cách ngẫu nhiên.
Ta đánh giá thấp số cách để "trùng". Khi nghe một lời bói, bạn nghĩ tới một sự kiện cụ thể. Nhưng có rất nhiều sự kiện khác cũng sẽ được tính là trúng nếu chúng xảy ra. Số đường dẫn tới cảm giác "đúng quá" lớn hơn nhiều so với trực giác của bạn.
Kinh nghiệm của một người là mẫu quá nhỏ. Một người chỉ có một cuộc đời để kiểm. Trong đó, vài lần trùng hợp đáng nhớ là điều gần như ai cũng có. Muốn biết một phép bói có dự đoán tốt hơn may rủi không, cần so sánh trên rất nhiều người với tiêu chí đặt trước.
Trúng vì đoán hợp lý: sức mạnh của tỷ lệ nền
Không phải lần trúng nào cũng là trùng hợp thuần tuý. Rất nhiều dự đoán trúng vì chúng nói về những chuyện vốn xảy ra thường xuyên với nhóm người đang ngồi nghe. Các nhà thống kê gọi tần suất bình thường của một sự kiện trong một nhóm là tỷ lệ nền. Người hai mươi lăm tuổi có chuyện tình cảm thay đổi trong năm, gia đình có người lớn tuổi phải đi khám, người đi làm có lúc muốn bỏ việc: đó đều là những chuyện có tỷ lệ nền cao.
Một người xem bói lâu năm, dù không học thống kê, tích luỹ được cảm nhận khá tốt về tỷ lệ nền của khách mình gặp. Khi nói với một sinh viên năm cuối rằng "sắp tới có chuyện lựa chọn hướng đi", họ gần như không thể sai. Lời bói trúng thật, nhưng trúng vì phản ánh đúng giai đoạn đời của người nghe, không vì phép bói có năng lực dự đoán riêng.
Cách kiểm đơn giản là tự hỏi: nếu một người bạn hiểu đời, không dùng phép bói nào, được biết tuổi, nghề và hoàn cảnh của mình, họ có đoán được câu đó không? Nếu có, lời bói trúng không chứng minh được gì thêm. Câu hỏi này cũng giúp bạn nhận ra những dự đoán thật sự bất ngờ, nếu có, để theo dõi riêng.
Bảng bốn ô: đếm cho công bằng
Để đánh giá một phép bói, bạn cần cả bốn ô dưới đây. Trí nhớ tự nhiên chỉ giữ ô thứ nhất. Số trong bảng là ví dụ giả định cho hai mươi câu bói của một người trong một năm.
| Tình huống | Ví dụ giả định | Trí nhớ thường làm gì |
|---|---|---|
| Bói có, việc xảy ra (trúng) | 6 câu | Nhớ rõ, kể lại nhiều lần |
| Bói có, việc không xảy ra (trật) | 14 câu | Quên, hoặc diễn giải lại thành "đúng theo nghĩa khác" |
| Không bói, việc vẫn xảy ra (bỏ sót) | Nhiều sự kiện lớn trong năm | Không để ý rằng lời bói đã bỏ qua chúng |
| Không bói, việc không xảy ra | Vô số | Không bao giờ nghĩ tới |
Ô thứ ba thường bị bỏ qua nhất. Nếu năm đó bạn đổi việc, chuyển nhà, có con, mà lời bói đầu năm không nhắc tới chuyện nào, đó cũng là thông tin. Một phép dự đoán tốt phải vừa ít trật vừa ít bỏ sót, không chỉ có vài lần trúng nổi bật.
Khi điền đủ bốn ô, nhiều người thấy tỷ lệ trúng không khác mấy so với việc tự đoán bằng hiểu biết thông thường về hoàn cảnh của mình.
Nhờ AI ước lượng xem trùng hợp có hiếm thật không
Khi gặp một chuyện "trùng tới rợn người", bạn có thể nhờ chatbot giúp ước lượng nó hiếm tới đâu. Câu lệnh mẫu: "Một người mơ thấy bạn cũ lâu không gặp, hai ngày sau tình cờ gặp lại người đó ngoài chợ. Giúp ước lượng thô xem trong một thành phố cỡ Cần Thơ, mỗi năm có khoảng bao nhiêu trường hợp tương tự xảy ra với ai đó, nêu rõ từng giả định và chỗ nào giả định có thể sai." Cách hỏi này buộc câu trả lời đi qua từng bước: bao nhiêu người, mơ thấy người quen thường xuyên cỡ nào, xác suất tình cờ gặp lại.
Kết quả sẽ là một con số rất thô, và chatbot có thể tính sai. Hãy tự kiểm lại phép nhân, và xem các giả định có hợp lý với hiểu biết của bạn không. Giá trị không nằm ở con số chính xác mà ở việc nhìn thấy cấu trúc: chuyện tưởng hiếm với một người lại gần như chắc chắn xảy ra với ai đó trong một cộng đồng lớn.
Nếu bạn tò mò về các hệ thống lá số truyền thống, có thể xem lá số miễn phí trên AI Huyền Học như một tư liệu văn hoá, rồi áp dụng bảng bốn ô ở trên khi năm trôi qua. Đọc với tâm thế tò mò và có sổ ghi sẽ cho bạn trải nghiệm thú vị hơn nhiều so với tin hoặc bác bỏ ngay từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Nếu lời bói trúng một chuyện rất cụ thể thì giải thích thế nào?
Có vài khả năng. Người xem có thể đã suy luận từ thông tin bạn vô tình để lộ. Câu nói ban đầu có thể kém cụ thể hơn bạn nhớ. Hoặc đó là một lần trùng hợp thật, điều chắc chắn xảy ra với một số người trong số rất đông người đi xem. Muốn phân biệt, cần bản ghi nguyên văn từ trước.
Trí nhớ tái tạo có nghĩa là ký ức của mình không đáng tin?
Ký ức về ý chính thường khá tốt, nhưng chi tiết, câu chữ và trình tự dễ bị sửa theo thời gian và theo những gì ta biết thêm. Với những điều quan trọng như lời hứa, thoả thuận hay lời dự đoán bạn định dựa vào, ghi lại ngay là cách đơn giản để không phải tranh cãi với trí nhớ của chính mình.
Nhận thức muộn có ảnh hưởng tới việc khác ngoài bói toán không?
Có, rất rộng. Nó khiến ta đánh giá người ra quyết định trước đây khắt khe hơn mức đáng có, vì kết quả giờ trông như hiển nhiên. Nó cũng khiến ta tin mình đoán giỏi hơn thực tế. Trong công việc, ghi lại dự đoán và lý do trước khi biết kết quả là cách nhiều nhóm dùng để học từ sai lầm.
Luật số rất lớn có phải là luật số lớn trong thống kê không?
Không phải. Luật số lớn trong xác suất nói rằng trung bình của nhiều lần thử tiến dần tới giá trị kỳ vọng. Luật số rất lớn do Diaconis và Mosteller nêu là một nhận xét về trùng hợp: với mẫu đủ lớn, chuyện cực hiếm nào cũng sẽ xảy ra ở đâu đó. Hai ý liên quan nhưng khác nhau.
Có nghiên cứu nào kiểm tra độ chính xác của bói toán không?
Có nhiều thử nghiệm, nhất là với chiêm tinh, theo cách cho người xem ghép lá số với người thật mà không biết ai là ai. Các thử nghiệm được thiết kế chặt chẽ nhìn chung không cho thấy kết quả tốt hơn may rủi. Tuy vậy, bạn nên đọc từng nghiên cứu cụ thể và cách thiết kế của nó thay vì dựa vào lời tóm tắt.
Ghi lại lời bói rồi kiểm có phải là không tôn trọng người xem?
Không nhất thiết. Ghi chép là cách tôn trọng chính lời nói của họ, giữ nó đúng như đã nói thay vì để trí nhớ sửa đi. Nhiều người xem bói cũng không phản đối việc khách ghi lại. Điều nên tránh là dùng bản ghi để công kích, còn tự đối chiếu cho mình thì hoàn toàn chính đáng.