Theo các tiêu chuẩn mà giới khoa học dùng, bói toán không phải là khoa học: lời đoán thường không đủ cụ thể để có thể bị chứng minh sai, khi được thử trong điều kiện có kiểm soát thì không cho kết quả tốt hơn đoán may rủi, và không có cơ chế tự sửa khi sai. Đó là nhận định về phương pháp, không phải lời chê người xem bói.
Bài này đi qua sáu tiêu chí cụ thể để bạn tự phân biệt, giới thiệu ý của Karl Popper về tính có thể bác bỏ, mô tả cách thiết kế một phép thử công bằng để kiểm một lời khẳng định về bói, và giải thích vì sao "không phải khoa học" không đồng nghĩa với "vô nghĩa".
Thế nào thì gọi là khoa học
Khoa học không được định nghĩa bằng chủ đề, như sao trời hay cơ thể người, mà bằng cách làm việc. Một hoạt động được coi là khoa học khi nó đưa ra những khẳng định có thể kiểm được bằng quan sát, đặt chúng vào phép thử mà kết quả không phụ thuộc vào mong muốn của người thử, công bố cách làm để người khác lặp lại, và chấp nhận sửa hay bỏ khẳng định khi bằng chứng đi ngược lại.
Chiêm tinh là ví dụ cho thấy vì sao định nghĩa theo cách làm quan trọng. Chiêm tinh và thiên văn học từng là một, cùng quan sát bầu trời, cùng tính vị trí hành tinh. Chúng tách nhau khi thiên văn học bắt đầu kiểm tra các dự đoán của mình bằng đo đạc ngày càng chính xác và sửa lý thuyết theo đo đạc, còn chiêm tinh giữ nguyên hệ thống diễn giải của mình qua nhiều thế kỷ.
Không có tiêu chí nào đơn lẻ vạch được ranh giới tuyệt đối; các nhà triết học khoa học vẫn còn tranh luận về chuyện này. Nhưng khi áp nhiều tiêu chí cùng lúc, phần lớn các trường hợp trở nên khá rõ. Bói toán, ở hầu hết các hình thức, không đạt được tiêu chí nào trong số đó.
Sáu tiêu chí áp vào bói toán
Bảng dưới đặt cách làm thường thấy của khoa học cạnh cách làm thường thấy của bói toán. Đây là mô tả chung; từng phép bói và từng người xem bói có thể khác nhau.
| Tiêu chí | Khoa học làm thế nào | Bói toán thường thế nào |
|---|---|---|
| Có thể bị bác bỏ | Dự đoán cụ thể, nói rõ kết quả nào sẽ chứng minh nó sai | Lời đoán rộng, vừa với nhiều kết cục |
| Thử có kiểm soát | So với nhóm đối chứng, so với mức may rủi | Hiếm khi được thử; khi thử thì không hơn may rủi |
| Người thử không biết đáp án | Thử mù, mù đôi để tránh ảnh hưởng vô thức | Người xem bói thấy khách, nghe khách nói |
| Lặp lại được | Người khác làm lại theo cách đã công bố, ra kết quả tương tự | Hai thầy giải một lá số thường ra hai kết luận khác |
| Có cơ chế giải thích | Nêu được vì sao nguyên nhân dẫn tới kết quả, khớp với các hiểu biết khác | Không nêu được con đường từ vết nứt, lá bài tới đời người |
| Tự sửa khi sai | Lý thuyết bị sửa hoặc bỏ khi bằng chứng ngược lại | Lời trật được giải thích bằng lý do phụ, hệ thống giữ nguyên |
Tiêu chí thứ sáu có lẽ quan trọng nhất. Khoa học cũng sai rất nhiều lần, nhưng nó có cơ chế để phát hiện và loại bỏ cái sai. Một hệ thống không bao giờ nhận mình sai thì không thể tiến lên, dù nó có tồn tại lâu đến đâu.
Popper và ý tưởng tính có thể bác bỏ
Nhà triết học Karl Popper đưa ra một ý tưởng nổi tiếng: điều phân biệt khoa học với những thứ không phải khoa học không phải là việc tìm được nhiều bằng chứng ủng hộ, mà là việc dám đưa ra khẳng định có thể bị bác bỏ. Một lý thuyết khoa học tốt "liều mình", nói rõ trước rằng nếu quan sát thấy điều này thì lý thuyết sai. Trong các bài viết tập hợp trong cuốn "Giả thuyết và bác bỏ" xuất bản năm 1963, ông dùng chiêm tinh làm một trong các ví dụ về hệ thống tránh né sự bác bỏ bằng lời đoán mập mờ.
Ý của Popper giúp giải thích vì sao lời bói hay "trúng". Một câu như "năm nay bạn sẽ có thay đổi trong công việc" gần như không thể sai: chuyển việc là trúng, được giao việc mới là trúng, không có gì đổi thì "thay đổi trong suy nghĩ" cũng là trúng. Câu càng khó sai thì càng ít thông tin.
Ý tưởng của Popper cũng bị phê bình, chẳng hạn khoa học thực tế không bỏ một lý thuyết chỉ vì một quan sát trái chiều. Thomas Kuhn cũng từng bàn về chiêm tinh, nhưng nhấn mạnh rằng nó không có một truyền thống giải quyết vấn đề như các ngành khoa học. Dù theo lối nhìn nào, chiêm tinh và các phép bói đều không qua được.
Thiết kế một phép thử công bằng: ví dụ giả định
Giả sử một người xem bói khẳng định đọc được tính cách người khác từ ngày giờ sinh. Bạn có thể thiết kế một phép thử đơn giản mà công bằng với cả hai phía như sau. Đây là ví dụ giả định để minh hoạ cách nghĩ, không phải kết quả của một thử nghiệm có thật.
- Thống nhất trước với người xem bói: khẳng định là gì, thế nào là đạt, và họ đồng ý rằng cách thử này công bằng. Bước này quan trọng để không ai đổi luật sau khi biết kết quả.
- Chọn mười người tình nguyện, mỗi người tự viết một bản mô tả tính cách của mình, hoặc nhờ người thân viết.
- Đưa cho người xem bói mười ngày giờ sinh, không kèm tên, ảnh hay bất kỳ gợi ý nào, và nhờ họ viết mười bản đọc tính cách.
- Một người thứ ba, không biết ngày sinh nào của ai, ghép mười bản đọc với mười bản mô tả.
- So kết quả với mức may rủi. Nếu ghép ngẫu nhiên, trung bình chỉ đúng khoảng một cặp trên mười. Muốn nói phép đọc có giá trị, kết quả phải tốt hơn hẳn mức đó và lặp lại được qua nhiều lần thử.
Điều đáng chú ý là các thử nghiệm có kiểm soát thật sự với chiêm tinh và các phép bói khác, đã được làm và công bố, đều dùng những nguyên tắc tương tự như trên. Kết quả chung cho đến nay là không vượt mức may rủi. Danh mục chiêm tinh của trang có bàn riêng về các thử nghiệm đó.
Những lập luận hay nghe và chỗ hổng của chúng
"Tử vi là thống kê của người xưa qua hàng nghìn năm". Một bộ thống kê cần dữ liệu được ghi chép, có nhóm so sánh, có phép tính. Không có bằng chứng nào cho thấy các phép bói được xây dựng theo cách đó; các quy tắc giải thường đến từ suy luận biểu tượng, như tính chất của hành tinh hay ngũ hành.
"Khoa học chưa giải thích được không có nghĩa là sai". Đúng, nhưng câu hỏi trước tiên không phải là giải thích cơ chế, mà là hiện tượng có xảy ra không. Nếu một phép bói thật sự dự đoán tốt hơn may rủi, điều đó đo được ngay cả khi chưa ai biết vì sao. Vấn đề là các phép đo đến nay không thấy hiện tượng đó.
"Mình đã thấy nó trúng nhiều lần". Trải nghiệm cá nhân rất thuyết phục nhưng dễ lệch: ta nhớ lần trúng, quên lần trật, và tự diễn giải lời mơ hồ cho khớp. Đó chính là lý do khoa học cần thử mù và đếm cả lần trật.
"Có năng lượng, có lượng tử mà khoa học chưa đo được". Các chữ như năng lượng hay lượng tử có nghĩa rất cụ thể trong vật lý, gắn với phương trình và phép đo. Dùng chúng như từ trang trí không làm một khẳng định trở nên khoa học hơn.
"Không phải khoa học" không có nghĩa là vô giá trị
Có rất nhiều thứ quý giá trong đời sống không phải khoa học: thơ ca, âm nhạc, đạo lý gia đình, các nghi lễ tưởng nhớ. Bói toán cũng có những giá trị không thuộc về khả năng dự đoán. Nó là tư liệu văn hoá cho thấy con người ở từng thời đã nghĩ gì về thời gian, số phận, quan hệ giữa con người và tự nhiên. Một số phép bói, như Kinh Dịch, còn được đọc như văn bản triết lý.
Ở mức cá nhân, một buổi rút bài hay đọc cung hoàng đạo có thể là cái cớ để tự hỏi mình đang muốn gì, đang sợ gì. Nhiều người dùng tarot đúng theo cách đó, như một công cụ suy ngẫm chứ không như lời tiên tri. Giá trị này có thật, miễn là người dùng hiểu rằng ý nghĩa đến từ chính mình, không từ lá bài.
Ranh giới cần giữ là không để thứ không phải khoa học trả lời những câu hỏi cần khoa học: bệnh này chữa thế nào, khoản đầu tư này rủi ro ra sao, người này có đáng tin để ký hợp đồng không. Ở những câu hỏi đó, chỉ dữ kiện, chuyên môn và phép thử mới giúp được bạn.
Dùng AI để kiểm một khẳng định "đã được khoa học chứng minh"
Trên mạng có không ít bài quảng cáo rằng một phép bói nào đó "đã được khoa học chứng minh", kèm tên một trường đại học hay một tạp chí. Trợ lý AI có thể giúp bạn bước đầu kiểm khẳng định này, miễn là bạn biết hỏi và biết nghi ngờ chính câu trả lời của AI.
Một câu lệnh mẫu: "Có nghiên cứu khoa học nào được công bố trên tạp chí bình duyệt cho thấy phép bói này dự đoán tốt hơn may rủi không? Nếu có, nêu tên tác giả, năm, tạp chí, cỡ mẫu, cách thử mù. Nếu không chắc chắn về một chi tiết, hãy nói rõ là không chắc, đừng đoán." Câu lệnh buộc AI tách điều nó biết khỏi điều nó đoán.
Sau đó, hãy tự tra lại từng tên mà AI nêu trên các cơ sở dữ liệu học thuật hay thư viện. AI có thể bịa ra tên bài báo nghe rất thật. Nếu không tìm thấy bài báo, hoặc bài báo có thật nhưng nói điều khác, coi như khẳng định ban đầu không có căn cứ. Quy trình kiểm nguồn chi tiết hơn có ở bài hướng dẫn dùng AI tra lịch sử phép bói trong cùng danh mục.
Câu hỏi thường gặp
Có nghiên cứu khoa học nào chứng minh bói toán đúng không?
Cho đến nay chưa có phép bói nào cho kết quả tốt hơn mức may rủi một cách ổn định trong các thử nghiệm có kiểm soát, thử mù và được lặp lại độc lập. Các bài nói "khoa học đã chứng minh" thường không nêu được nghiên cứu cụ thể, hoặc trích sai nghiên cứu có thật.
Vì sao tử vi được gọi là "khoa học huyền bí"?
Cách gọi này mượn uy tín của chữ "khoa học" để chỉ một hệ thống có quy tắc tính toán phức tạp. Có quy tắc và có tính toán chưa đủ để thành khoa học; điều quyết định là dự đoán có được kiểm bằng phép thử khách quan và hệ thống có tự sửa khi sai hay không.
Tính có thể bác bỏ là gì?
Đây là ý tưởng của Karl Popper: một khẳng định khoa học phải nói rõ quan sát nào sẽ chứng minh nó sai. Khẳng định càng cụ thể, càng dễ bị kiểm và càng mang nhiều thông tin. Lời đoán vừa với mọi kết cục thì không thể bác bỏ, nên cũng không cho ta biết điều gì.
Nếu bói không có cơ sở khoa học thì có nên cấm không?
Không có cơ sở khoa học không phải lý do để cấm một tập quán văn hoá; nhiều thứ không khoa học vẫn có giá trị riêng. Pháp luật thường nhắm vào hành vi gây hại như lừa đảo, doạ dẫm, trục lợi hay gây hậu quả nghiêm trọng, chứ không nhắm vào việc tin hay tò mò.
Dự báo thời tiết cũng sai, vậy khác gì bói?
Dự báo thời tiết dựa trên dữ liệu đo được và mô hình vật lý, nêu xác suất cụ thể và được kiểm tra công khai mỗi ngày. Khi sai, các nhà khí tượng đo sai số và cải tiến mô hình. Nhờ vậy dự báo ngày càng chính xác hơn qua các thập kỷ, điều mà bói toán chưa từng có.
Làm sao giải thích cho người lớn tuổi rằng bói không phải khoa học?
Thường không cần thuyết phục. Nếu tập quán vô hại, cứ để người lớn giữ niềm vui của họ. Khi cần nói chuyện, ví dụ khi có quyết định quan trọng phụ thuộc vào lời bói, hãy tập trung vào quyết định cụ thể và thông tin thật, thay vì tranh luận khoa học với bói toán.