Apophenia là xu hướng nhận thấy mối liên hệ, quy luật hay ý nghĩa giữa những thứ thực ra không liên quan, hoặc chỉ ngẫu nhiên xếp cạnh nhau. Thấy khuôn mặt trong đám mây, thấy hình con vật trong bã cà phê, tin rằng ba lần gặp cùng một con số trong ngày là điềm báo: tất cả đều là biểu hiện của cùng một năng lực trí óc.
Năng lực này không phải lỗi. Nó là một phần của bộ máy giúp con người học hỏi, nhận ra nguy hiểm, tìm ra quy luật tự nhiên. Nhưng chính nó cũng là nền tảng của nhiều phép bói dựa trên việc đọc hình: chân gà, lá trà, bã cà phê, vết sáp nến, vân đá. Bài này giải thích apophenia qua những thí nghiệm có thật và cho bạn cách phân biệt quy luật thật với quy luật do trí óc tự vẽ ra.
Từ thuật ngữ y khoa tới hiện tượng đời thường
Thuật ngữ apophenia được bác sĩ tâm thần người Đức Klaus Conrad dùng vào năm 1958, khi ông mô tả giai đoạn đầu của một số rối loạn tâm thần, lúc người bệnh bắt đầu thấy ý nghĩa đặc biệt trong mọi sự kiện xung quanh. Về sau, giới nghiên cứu dùng từ này rộng hơn để chỉ xu hướng thấy quy luật trong ngẫu nhiên ở người bình thường, ở những mức độ nhẹ hơn nhiều.
Một dạng con quen thuộc là pareidolia: thấy hình ảnh có nghĩa, nhất là khuôn mặt, trong những thứ mơ hồ như ổ điện, mặt trước xe hơi, vết loang trên tường. Não người có những vùng xử lý khuôn mặt rất nhạy, và nó thà nhận nhầm một ổ điện thành khuôn mặt còn hơn bỏ lỡ một khuôn mặt thật.
Cần phân biệt rõ: thấy hình trong mây hay thấy điềm trong một chuỗi trùng hợp không phải là dấu hiệu bệnh. Đó là cách trí óc bình thường vận hành. Chỉ khi xu hướng này trở nên mạnh tới mức chi phối mọi suy nghĩ, gây sợ hãi kéo dài, khiến người ta tin mình nhận được thông điệp riêng từ khắp nơi, mới cần tới chuyên gia sức khoẻ tâm thần.
Chim bồ câu "mê tín" của Skinner
Năm 1948, nhà tâm lý học B. F. Skinner công bố một thí nghiệm nổi tiếng với tiêu đề có chữ "mê tín" trong ngoặc kép. Ông cho những con chim bồ câu đói vào lồng, và máy tự động nhả thức ăn theo những khoảng thời gian cố định, hoàn toàn không phụ thuộc vào việc chim làm gì.
Sau một thời gian, nhiều con chim phát triển những động tác lặp đi lặp lại kỳ lạ: có con xoay vòng ngược chiều kim đồng hồ, có con ngóc đầu về một góc lồng, có con lắc lư. Skinner giải thích rằng tình cờ, lúc thức ăn rơi xuống, con chim đang làm một động tác nào đó. Động tác ấy được "thưởng", nên chim lặp lại nó nhiều hơn, và vì thức ăn cứ rơi đều đặn, sớm muộn lại trùng với lúc chim đang làm động tác đó, củng cố thêm.
Skinner so sánh hành vi này với những thói quen cầu may của con người, như người chơi bowling vặn người sau khi thả bóng như thể có thể điều khiển nó. Cách diễn giải của ông về sau được các nhà nghiên cứu khác bàn thêm và bổ sung, nhưng ý chính vẫn được nhắc nhiều: khi phần thưởng đến ngẫu nhiên, sinh vật học được những liên hệ không có thật. Con người cũng không ngoại lệ, và có thể còn giỏi hơn chim bồ câu trong việc dựng lên câu chuyện giải thích cho liên hệ đó.
Ảo giác "tay nóng" và một cuộc tranh luận thú vị
Năm 1985, Thomas Gilovich, Robert Vallone và Amos Tversky phân tích dữ liệu ném rổ trong bóng rổ chuyên nghiệp Mỹ để kiểm tra niềm tin phổ biến về "tay nóng": cầu thủ vừa ném trúng vài quả liên tiếp thì quả tiếp theo dễ trúng hơn. Họ kết luận rằng chuỗi trúng liên tiếp trong dữ liệu không khác mấy so với điều xảy ra nếu mỗi cú ném là độc lập, và niềm tin vào tay nóng phần lớn là ảo giác. Nghiên cứu này trở thành ví dụ kinh điển về việc con người thấy quy luật trong chuỗi ngẫu nhiên.
Câu chuyện chưa dừng ở đó. Năm 2018, Joshua Miller và Adam Sanjurjo chỉ ra một sai lệch tinh vi trong cách phân tích các chuỗi ngắn, và khi điều chỉnh, dữ liệu gợi ý rằng hiện tượng tay nóng có thể tồn tại ở mức nhỏ. Cuộc tranh luận vẫn tiếp tục.
Bài học ở đây gồm hai lớp. Lớp thứ nhất: trực giác con người rất dễ thấy quy luật trong chuỗi ngẫu nhiên. Lớp thứ hai: ngay cả khi muốn chứng minh một quy luật là ảo, ta cũng cần phương pháp cẩn thận, vì chính phép phân tích có thể có lỗi. Thái độ đúng không phải là bác bỏ mọi quy luật, mà là đòi hỏi bằng chứng tương xứng.
Vì sao tiến hoá giữ lại xu hướng thấy quy luật
Hai loại sai lầm có giá khác nhau. Tưởng tượng tổ tiên chúng ta nghe tiếng sột soạt trong bụi cỏ. Nếu cho rằng có thú dữ mà thật ra chỉ là gió, cái giá là một lần giật mình. Nếu cho rằng chỉ là gió mà thật ra có thú dữ, cái giá có thể là mạng sống. Với hai loại sai lầm chênh lệch như vậy, chọn lọc tự nhiên ưu ái những bộ não thà thấy nhầm còn hơn bỏ sót.
Lý thuyết quản trị sai lầm. Năm 2000, Martie Haselton và David Buss đề xuất một khung giải thích gọi là lý thuyết quản trị sai lầm: khi hai kiểu sai lầm có cái giá khác nhau, trí óc sẽ có thiên kiến nghiêng về kiểu sai lầm rẻ hơn. Xu hướng thấy quy luật, thấy ý định, thấy khuôn mặt có thể được hiểu theo cách này.
Học từ ít dữ liệu là lợi thế sống còn. Con người thường phải rút ra bài học từ một vài lần trải nghiệm: ăn một loại quả rồi đau bụng thì tránh luôn. Một bộ não chờ đủ dữ liệu thống kê mới kết luận sẽ không sống sót lâu. Cái giá là đôi khi ta kết luận từ những trùng hợp không có nghĩa.
Câu chuyện dễ nhớ hơn con số. Trí óc lưu giữ quy luật dưới dạng câu chuyện có nguyên nhân và kết quả. Một chuỗi sự kiện ngẫu nhiên không có câu chuyện nào, nên trí óc tự thêm vào, và những phép bói giỏi cung cấp sẵn câu chuyện để thêm vào.
Điềm báo đời thường: con số lặp lại, giấc mơ, tiếng chim
Ngoài các phép bói có quy ước, apophenia còn hiện ra trong những "điềm" mà nhiều người tự nhận thấy hằng ngày. Mỗi loại có một cơ chế tâm lý đi kèm, giúp giải thích vì sao chúng có sức thuyết phục.
- Con số lặp lại: thấy giờ trùng số như 11:11 nhiều lần trong tuần. Nhà ngôn ngữ học Arnold Zwicky dùng cụm "ảo giác tần suất" để chỉ cảm giác một thứ xuất hiện dày đặc sau khi ta bắt đầu để ý tới nó. Những lần nhìn đồng hồ vào giờ không trùng số không ai nhớ.
- Giấc mơ "báo trước": mỗi người mơ nhiều giấc mỗi đêm, phần lớn quên ngay. Giấc mơ được nhớ là giấc mơ sau đó có chuyện gì đó tương tự xảy ra, và sự tương tự ấy thường được nới rộng khi nhìn lại.
- Tiếng chim, con vật vào nhà: những quy ước dân gian gắn sự xuất hiện của một con vật với tin tốt hay xấu tạo sẵn khung để chú ý. Khi tin tới, khung được kích hoạt; khi không có tin, con vật chỉ là con vật.
- Chuỗi rủi liên tiếp: hai ba chuyện không may xảy ra gần nhau dễ được gom thành "đang xui". Thực tế, sự kiện ngẫu nhiên hay đến thành cụm, và trí óc gắn chúng lại thành một giai đoạn có tên.
- Ngày giờ "kỵ": khi đã tin một ngày nào đó không tốt, mọi trục trặc trong ngày được ghi nhận rõ hơn, còn ngày thường có trục trặc tương tự thì trôi qua.
Nhận ra cơ chế không bắt bạn phải thôi để ý tới những điều ấy. Nhiều người giữ chúng như một nét văn hoá gia đình, một cách để dừng lại và chú tâm. Chỉ cần đừng để chúng thay bạn quyết định, và đừng để ai dùng chúng để doạ bạn.
Phép bói dựa trên hình và vai trò của apophenia
Nhiều phép bói dân gian ở khắp nơi trên thế giới dựa trên việc đọc hình trong vật liệu có hình dạng ngẫu nhiên. Bảng dưới nhìn chúng dưới góc tâm lý học, không bàn đúng sai của từng phép.
| Phép bói | Vật liệu ngẫu nhiên | Trí óc làm gì |
|---|---|---|
| Đọc bã cà phê, lá trà | Cặn đọng thành vệt và đốm khi úp chén | Thấy hình con vật, đồ vật, rồi gắn ý nghĩa theo bảng biểu tượng |
| Xem chân gà | Hình dạng ngón và da chân sau khi luộc | Đọc độ co duỗi, màu sắc như dấu hiệu tốt xấu theo quy ước dân gian |
| Đọc sáp nến, chì nóng thả vào nước | Khối đông cứng có hình thù bất kỳ | Nhận ra hình dạng quen thuộc, kể thành câu chuyện về năm tới |
| Đọc hình mây, khói | Hình dạng thay đổi liên tục | Pareidolia thuần tuý, chọn khoảnh khắc trông giống nhất |
Điểm chung là vật liệu có đủ độ mơ hồ để nhiều cách đọc cùng hợp lý, và người đọc có một bảng biểu tượng để biến hình thành nghĩa. Đó là lý do hai người đọc cùng một chén bã cà phê có thể thấy hai hình khác nhau. Nhìn như vậy, các phép bói này giống trò chơi tưởng tượng giàu chất văn hoá hơn là công cụ dự đoán.
Ngẫu nhiên thật trông như thế nào, và AI giúp được gì
Một thử nghiệm đơn giản bạn có thể làm ở nhà: nhờ một người viết ra một dãy một trăm lần sấp ngửa "bịa", trông càng ngẫu nhiên càng tốt, trong khi bạn tung một đồng xu thật một trăm lần và ghi lại. Khi so sánh, dãy tung thật thường có những chuỗi dài, sáu bảy lần ngửa liên tiếp chẳng hạn, còn dãy bịa thì đổi qua lại đều đặn hơn. Con người nghĩ ngẫu nhiên phải trông "lộn xộn đều", trong khi ngẫu nhiên thật lại hay tạo ra những cụm trông như có quy luật.
Mô hình ngôn ngữ cũng không giỏi tạo ngẫu nhiên thật khi được yêu cầu "liệt kê một dãy sấp ngửa ngẫu nhiên"; dãy nó viết thường giống dãy người bịa hơn. Vì vậy, đừng dùng chatbot làm nguồn ngẫu nhiên. Thay vào đó, hãy dùng nó để giải thích kết quả: "Đây là hai dãy sấp ngửa, một từ đồng xu thật, một do người viết. Giải thích dãy nào nhiều khả năng là ngẫu nhiên thật và vì sao, dựa trên độ dài chuỗi dài nhất và số lần đổi mặt." Sau đó tự đếm lại để kiểm.
Trải nghiệm này giúp bạn nhìn những trùng hợp đời thường bình tĩnh hơn. Khi gặp một chuỗi sự việc "quá trùng", hãy nhớ tới dãy đồng xu: ngẫu nhiên thật vốn đầy những cụm trông có nghĩa. Và nếu bạn thích đọc các hệ thống biểu tượng truyền thống, có thể xem lá số miễn phí trên AI Huyền Học như một cách tìm hiểu văn hoá, với sự tỉnh táo của người biết trí óc mình giỏi vẽ quy luật tới đâu.
Câu hỏi thường gặp
Apophenia có phải là bệnh không?
Ở mức thông thường thì không; đó là cách trí óc mọi người vận hành. Thuật ngữ ban đầu được dùng trong y khoa để mô tả một giai đoạn của rối loạn tâm thần, khi xu hướng này trở nên rất mạnh. Nếu bạn hay người thân thấy mọi sự kiện đều chứa thông điệp riêng, kèm sợ hãi hay mất ngủ kéo dài, nên gặp bác sĩ chuyên khoa.
Pareidolia và apophenia khác nhau thế nào?
Pareidolia là một dạng cụ thể của apophenia, liên quan tới việc thấy hình ảnh hoặc âm thanh có nghĩa trong kích thích mơ hồ, như khuôn mặt trong ổ điện. Apophenia rộng hơn, bao gồm cả việc thấy mối liên hệ giữa các sự kiện, con số, trùng hợp trong cuộc sống.
Thấy cùng một con số nhiều lần trong ngày có ý nghĩa gì không?
Về mặt tâm lý học, khi một con số đã gây chú ý, bạn sẽ để ý tới nó nhiều hơn ở mọi nơi, trong khi những con số khác xuất hiện với tần suất tương tự lại trôi qua. Hiện tượng này thường được gọi là ảo giác tần suất, và nó khiến sự lặp lại trông như có chủ đích.
Nếu tay nóng có thật một phần thì trực giác con người có đúng không?
Có thể có một phần đúng, nhưng trực giác thường phóng đại mức độ. Phát hiện mới chỉ gợi ý hiệu ứng nhỏ, trong khi người xem và cầu thủ thường tin nó rất lớn. Đây là ví dụ tốt cho thấy nên kiểm chứng trực giác bằng dữ liệu thay vì tin hoặc bác bỏ hoàn toàn.
Có thể rèn để ít bị apophenia không?
Không thể tắt hẳn, và cũng không nên, vì nó giúp ta học hỏi. Nhưng bạn có thể tập thói quen hỏi: nếu đây chỉ là ngẫu nhiên, mình có thấy hình như thế này không? Học một chút về xác suất và thử nghiệm đơn giản như tung đồng xu cũng giúp điều chỉnh trực giác.
Đọc bã cà phê có thể dùng như một trò chơi trong gia đình không?
Có thể, nếu mọi người coi đó là trò tưởng tượng và kể chuyện, không phải dự đoán để làm theo. Một cách vui là để mỗi người tự nói mình thấy hình gì, rồi so sánh, để thấy cùng một chén cặn có thể gợi ra những hình rất khác nhau. Không nên dùng nó để phán xét tính cách hay tương lai của trẻ.