Lời tiên tri về người được chọn là một trong những mô-típ quen thuộc nhất của truyện kỳ ảo và phim ảnh: một lời đoán từ trước chỉ ra ai đó sẽ cứu thế giới, đánh bại kẻ ác hoặc thay đổi trật tự cũ. Điều thú vị là những tác phẩm hay nhất ít khi dùng lời tiên tri để nói rằng số phận đã an bài. Chúng dùng nó để hỏi: điều gì xảy ra khi con người tin, hiểu sai, hoặc lợi dụng một lời đoán.
Bài này đi qua các ví dụ quen thuộc với khán giả Việt như Harry Potter, Star Wars, Dune, The Matrix, Kung Fu Panda và Chúa tể những chiếc nhẫn, chia lời tiên tri thành năm kiểu, rồi gợi ý cho người viết truyện và người xem phim. Có tiết lộ nội dung các tác phẩm, bạn cân nhắc nếu chưa xem.
Vì sao truyện kỳ ảo cần một lời tiên tri
Một câu chuyện dài cần một câu hỏi lớn để người đọc theo tới cuối. Lời tiên tri tạo ra câu hỏi đó ngay từ đầu: liệu nó có thành sự thật không, và thành bằng cách nào. Người đọc biết đích đến nhưng không biết đường đi, nên mỗi chương trở thành một mảnh ghép. Đây là cùng một kỹ thuật mà bi kịch Hy Lạp đã dùng từ hơn hai nghìn năm trước.
Lời tiên tri cũng cho phép tác giả trao cho một nhân vật bình thường một vai trò phi thường mà không cần giải thích dài dòng. Một cậu bé mồ côi, một nông dân trẻ trên hành tinh sa mạc, một chú gấu trúc bán mì đều trở thành trung tâm câu chuyện chỉ nhờ một lời đoán. Khán giả dễ đặt mình vào vị trí đó, vì ai cũng từng mong mình là người được chọn.
Nhưng mô-típ này có một cái bẫy: nếu số phận đã định, nhân vật còn lựa chọn gì nữa, và người đọc còn hồi hộp vì điều gì. Những tác giả giỏi đều phải giải bài toán ấy. Cách họ giải nó cho thấy rất nhiều về cách con người nghĩ về lời đoán, cả trong truyện lẫn ngoài đời.
Harry Potter: lời tiên tri chỉ có sức mạnh khi người ta hành động theo nó
Lời tiên tri có thể ứng với hai đứa trẻ. Trong bộ truyện của J. K. Rowling, lời tiên tri của Sybill Trelawney nói về một đứa trẻ sinh vào cuối tháng Bảy, có cha mẹ từng ba lần chống lại Chúa tể Hắc ám. Cả Harry Potter lẫn Neville Longbottom đều khớp với mô tả.
Kẻ ác tự chọn đối thủ của mình. Voldemort chỉ nghe được một phần lời tiên tri, rồi tự quyết định đứa trẻ đó là Harry và ra tay. Chính hành động ấy để lại vết sẹo, tạo ra mối liên kết giữa hai người, và biến Harry thành kẻ thù đúng như lời đoán.
Thầy Dumbledore nói thẳng điều này. Ở tập sáu, Dumbledore giải thích với Harry rằng lời tiên tri quan trọng chỉ vì Voldemort tin nó và hành động theo nó. Nếu hắn bỏ qua, lời đoán chẳng có nghĩa gì. Đây là định nghĩa gần như giáo khoa của lời tiên tri tự hoàn thành.
Môn Tiên tri bị chế giễu ngay trong truyện. Rowling cho môn Tiên tri ở Hogwarts phần lớn là trò đoán mò, giáo sư Trelawney thường phán cái chết cho học trò, và Hermione bỏ môn này vì thấy vô lý. Tác giả vừa dùng lời tiên tri làm trục truyện, vừa giễu kiểu bói toán đại trà.
Năm kiểu lời tiên tri thường gặp trong truyện và phim
Có thể chia cách các tác phẩm dùng lời tiên tri thành vài kiểu. Một tác phẩm có thể dùng nhiều kiểu cùng lúc.
| Kiểu | Cách vận hành | Ví dụ |
|---|---|---|
| Tự hoàn thành | Nhân vật tin lời đoán và hành động, chính hành động đó làm lời đoán thành thật | Harry Potter; cái bình trong The Matrix |
| Chơi chữ | Lời đoán đúng từng chữ nhưng sai với cách nhân vật hiểu | Chúa tể Phù thuỷ trong Chúa tể những chiếc nhẫn được đoán sẽ không ngã dưới tay một người đàn ông, và bị một phụ nữ cùng một người Hobbit hạ |
| Bị hiểu sai | Lời đoán mơ hồ, mọi người gán cho nó nghĩa mình mong | Người được chọn mang lại cân bằng trong Star Wars, mà các hiệp sĩ Jedi hiểu là chiến thắng của phe mình |
| Được cài cắm | Một nhóm người cố ý gieo lời tiên tri để dùng về sau | Truyền thuyết do hội Bene Gesserit gieo trong dân sa mạc ở Dune |
| Rỗng | Lời tiên tri hoá ra không chứa gì, trả quyết định về cho nhân vật | Cuộn bí kíp trống trơn trong Kung Fu Panda |
Điểm chung của năm kiểu: lời tiên tri không tự làm gì cả. Sức mạnh của nó luôn đi qua niềm tin, cách hiểu và hành động của con người. Đây cũng là điều các nhà tâm lý học mô tả khi nghiên cứu vì sao lời bói ngoài đời có vẻ ứng nghiệm.
Star Wars và Dune: lời tiên tri mơ hồ và lời tiên tri được cài sẵn
Trong loạt phim tiền truyện Star Wars ra mắt từ năm 1999, các hiệp sĩ Jedi tin Anakin Skywalker là người được chọn sẽ mang lại cân bằng cho Thần Lực. Họ hiểu cân bằng là phe mình thắng. Anakin lại sa vào phe bóng tối, góp phần tiêu diệt chính các Jedi, và chỉ ở phần cuối của bộ ba phim gốc mới quay lại hạ Hoàng đế. Đến nay người hâm mộ vẫn tranh luận lời tiên tri đã thành chưa, và thành theo nghĩa nào. Sự mơ hồ ấy chính là điều khiến nó sống lâu.
Dune của Frank Herbert, xuất bản năm 1965, đi xa hơn. Trong truyện, hội nữ tu Bene Gesserit từ nhiều thế hệ trước đã gieo các truyền thuyết về một người dẫn dắt từ bên ngoài vào những cộng đồng xa xôi, để thành viên của họ có thể dựa vào đó khi gặp nạn. Khi Paul Atreides cùng mẹ chạy vào sa mạc, dân Fremen nhận ra ở cậu hình bóng trong truyền thuyết. Paul biết rõ lời tiên tri được cài sẵn, nhưng vẫn dùng nó vì cần đồng minh.
Herbert từng nói ông muốn cảnh báo về sự nguy hiểm của những thủ lĩnh được tôn sùng, và phần tiếp theo Dune Messiah cho thấy cái giá của niềm tin tập thể ấy. Với người đọc hôm nay, Dune là một bài học trực quan: một lời tiên tri được lặp đủ lâu có thể trở thành công cụ quyền lực, bất kể nguồn gốc của nó.
The Matrix và Kung Fu Panda: cái bình vỡ và cuộn giấy trống
Trong The Matrix năm 1999, Neo đến gặp Nhà tiên tri. Bà bảo anh đừng lo về cái bình. Neo quay lại hỏi cái bình nào, và va tay làm vỡ chiếc bình hoa bên cạnh. Nhà tiên tri hỏi ngược lại một câu đáng nhớ: liệu anh có làm vỡ nó không, nếu bà không nói gì. Chỉ một cảnh ngắn mà gói trọn câu hỏi về lời tiên tri tự hoàn thành, nói theo lối hài hước.
Cùng cảnh đó, Nhà tiên tri nói với Neo rằng anh không phải Người được chọn, điều sau này hoá ra là cách để anh tự tìm ra con đường của mình. Lời tiên tri ở đây giống một lời nói được tính toán để tác động lên người nghe, hơn là một bản tin về tương lai.
Kung Fu Panda năm 2008 kết thúc bằng một cú lật nhẹ nhàng mà sâu. Cuộn bí kíp Thần Long mà mọi người tranh giành hoá ra trống trơn, chỉ phản chiếu khuôn mặt người cầm nó. Người cha bán mì của Po nói với cậu rằng món súp gia truyền chẳng có bí quyết nào cả. Lời tiên tri về Thần Long Đại Hiệp chỉ thành sự thật khi Po tin vào chính mình. Một bộ phim hoạt hình cho trẻ em đã nói điều mà nhiều sách triết học nói rất dài.
Gợi ý cho người viết truyện muốn dùng lời tiên tri
Nếu bạn viết truyện ngắn, tiểu thuyết mạng hay kịch bản và muốn dùng mô-típ này, vài nguyên tắc rút ra từ các tác phẩm trên:
- Cho lời tiên tri ít nhất hai cách hiểu, và để nhân vật chọn một. Sự lựa chọn đó mới là cốt truyện.
- Đừng để lời tiên tri làm thay việc của nhân vật. Nếu chiến thắng đến chỉ vì đã được đoán trước, người đọc sẽ thấy hụt hẫng.
- Hãy nghĩ ai là người nói ra lời tiên tri và vì sao. Một lời đoán có người hưởng lợi đứng sau, như trong Dune, luôn thú vị hơn một giọng nói vô danh từ trời.
- Cân nhắc phương án lời tiên tri sai hoặc rỗng. Nhân vật phải tự đứng dậy khi chỗ dựa biến mất là một kết cục mạnh.
- Nếu truyện viết cho độc giả nhỏ tuổi, tránh thông điệp số phận đã định khiến các em nghĩ cố gắng là vô ích.
- Khi nhờ AI gợi ý cốt truyện, yêu cầu nó đưa ra nhiều cách lời tiên tri có thể bị hiểu sai, rồi tự chọn và viết lại bằng giọng mình. Câu chữ máy gợi ý thường rất giống nhau giữa các truyện.
Một mẹo nhỏ: viết lời tiên tri sau cùng, khi đã biết kết truyện. Như vậy bạn có thể cài đúng chữ để người đọc nhìn lại và thấy mọi thứ đã nằm sẵn ở đó, giống cách khán giả nhìn lại lời phù thuỷ trong Macbeth.
Từ màn ảnh nhìn ra đời thực
Những bộ phim này hay được mang ra bàn khi nói về bói toán trên mạng xã hội, nhất là trong các nhóm yêu thích tarot, cung hoàng đạo. Điều đáng chú ý là chính các tác phẩm lại cho thấy lời đoán hoạt động qua con người: qua nỗi sợ của Voldemort, qua mong muốn của các Jedi, qua tính toán của Bene Gesserit, qua niềm tin của Po.
Ngoài đời, lời bói cũng vận hành theo những đường tương tự. Một người nghe nói năm nay khó khăn có thể co lại, bỏ lỡ cơ hội, rồi kết luận lời bói đã đúng. Một người được khen có số làm sếp có thể tự tin hơn và nỗ lực hơn. Trong cả hai trường hợp, phần thay đổi kết quả là hành vi của người nghe, không phải lời đoán.
Vì vậy, thưởng thức một bộ phim về người được chọn cũng có thể là dịp tốt để trò chuyện với con em về chuyện tin lời đoán, nhẹ nhàng, không giảng đạo lý. Một câu hỏi đơn giản sau khi xem như: nếu Voldemort không nghe lời tiên tri thì chuyện gì xảy ra, thường mở ra cuộc trò chuyện hay hơn mọi bài giảng.
Câu hỏi thường gặp
Lời tiên tri trong Harry Potter là gì?
Đó là lời tiên tri của Sybill Trelawney về một đứa trẻ sinh vào cuối tháng Bảy, có khả năng đánh bại Chúa tể Hắc ám. Cả Harry và Neville đều khớp, nhưng Voldemort chọn Harry và tấn công cậu, chính hành động đó biến Harry thành người trong lời tiên tri.
Lời tiên tri tự hoàn thành trong phim là gì?
Là khi nhân vật tin một lời đoán và hành động theo cách khiến lời đoán trở thành sự thật. Cảnh cái bình vỡ trong The Matrix và cách Voldemort chọn Harry là hai ví dụ nổi tiếng. Khái niệm này vốn đến từ xã hội học và được bàn kỹ trong tâm lý học.
Anakin Skywalker có đúng là người được chọn không?
Người hâm mộ vẫn tranh luận. Một cách hiểu phổ biến là lời tiên tri thành sự thật khi Anakin hạ Hoàng đế ở cuối bộ ba phim gốc, sau khi đã gây ra nhiều đổ vỡ. Phim cố ý để lời tiên tri mơ hồ, và chính sự mơ hồ ấy là chủ đề.
Vì sao Dune được coi là truyện phê phán mô-típ người được chọn?
Vì tác giả cho thấy lời tiên tri về Paul đã được một tổ chức cài sẵn từ trước, và Paul dùng nó một cách có tính toán. Frank Herbert muốn người đọc cảnh giác với việc tôn sùng một thủ lĩnh, chứ không cổ vũ việc chờ một người đến cứu.
Có nên cho trẻ xem phim có lời tiên tri và phép thuật không?
Phần lớn những phim này phù hợp với độ tuổi được khuyến nghị trên phân loại phim. Điều quan trọng là trò chuyện sau khi xem, giúp trẻ phân biệt chuyện kể với đời thực và hiểu rằng nhân vật thắng nhờ cố gắng và lựa chọn, không nhờ lời đoán.
Viết truyện có lời tiên tri thì làm sao để không sáo?
Hãy cho lời tiên tri nhiều cách hiểu, để nhân vật phải chọn, và nghĩ kỹ ai nói ra nó, vì mục đích gì. Tránh để lời tiên tri tự giải quyết xung đột. Đọc lại các tác phẩm kinh điển để thấy họ đã làm khác nhau thế nào trước khi viết.