Một chatbot bói toán AI không có cách nào nhìn thấy tương lai của bạn: nó chỉ làm một trong hai việc, hoặc ghép những đoạn văn đã viết sẵn theo dữ liệu bạn nhập, hoặc dùng một mô hình ngôn ngữ để đoán chữ nào nên đứng tiếp theo cho nghe hợp ngữ cảnh. Cả hai cách đều tạo ra câu văn trôi chảy, có giọng "thầy", có vẻ dành riêng cho bạn. Nhưng không cách nào trong hai cách đó chứa thông tin về số phận của một con người.
Bài này giải thích từng cách làm bằng ngôn ngữ đời thường, không cần biết lập trình. Mục đích không phải để chê người thích xem bói, mà để bạn biết mình đang trò chuyện với cái gì: một tủ văn mẫu, một cỗ máy viết chữ, hay một sản phẩm thương mại được thiết kế để bạn quay lại. Hiểu vậy rồi, bạn vẫn có thể đọc cho vui, chỉ là không để nó quyết thay mình.
Hai loại "thầy máy": tủ văn mẫu và mô hình ngôn ngữ
Loại thứ nhất đã có từ trước khi người ta nói nhiều về trí tuệ nhân tạo. Người làm ứng dụng soạn sẵn một kho đoạn văn: mười hai đoạn cho mười hai cung hoàng đạo, vài chục đoạn cho các con giáp, vài trăm đoạn cho từng cách phối hợp ngày sinh. Khi bạn nhập ngày tháng năm sinh, chương trình tra bảng, lấy ra các đoạn khớp, ghép lại thành một trang dài và chèn tên bạn vào vài chỗ. Cách này rẻ, nhanh, và hai người cùng ngày sinh sẽ nhận lời bói gần như y hệt.
Loại thứ hai là chatbot dùng mô hình ngôn ngữ lớn, cùng họ với các trợ lý trò chuyện phổ biến hiện nay. Mô hình được huấn luyện trên lượng chữ khổng lồ lấy từ sách, báo, diễn đàn, trong đó có vô số bài tử vi, bài giải nghĩa tarot, bài bình cung hoàng đạo. Nó học được cách người ta thường viết về chủ đề này: giọng điệu, từ vựng, cách mở đầu, cách kết luận. Khi bạn hỏi, nó viết ra câu trả lời theo đúng kiểu đó.
Nhiều ứng dụng hiện nay trộn cả hai: phần "tính toán" như xác định cung, con giáp, lá bài được rút làm bằng quy tắc cố định, còn phần lời giải thích thì giao cho mô hình ngôn ngữ viết lại cho mềm và đỡ lặp. Người dùng nhìn bên ngoài khó phân biệt, vì giao diện thường được trang trí giống nhau: nền tím, sao lấp lánh, một nhân vật "thầy" có tên riêng.
Mô hình ngôn ngữ "viết" lời bói ra sao
Nó đoán chữ tiếp theo, không tra cứu số phận. Về nguyên lý, mô hình nhận đoạn chữ bạn gõ, rồi tính xem chữ nào có khả năng đứng tiếp theo cao nhất, lặp lại cho tới khi đủ câu trả lời. Nó không có một kho "sự thật về bạn" để tra. Câu "năm nay bạn có quý nhân phù trợ" xuất hiện vì cụm đó rất hay đi cùng chủ đề xem bói trong dữ liệu huấn luyện.
Có độ ngẫu nhiên được cài sẵn. Để câu văn đỡ đơn điệu, hệ thống thường cho phép chọn cả những chữ có khả năng thấp hơn một chút. Vì thế cùng một câu hỏi, hỏi hai lần có thể nhận hai lời giải khác nhau, đôi khi trái ngược. Đây là đặc tính kỹ thuật, không phải "quẻ đổi" hay "vận thay đổi trong ngày".
Có "lời dặn ẩn" do người làm app viết. Trước khi câu hỏi của bạn tới mô hình, ứng dụng thường chèn thêm một đoạn hướng dẫn mà bạn không thấy, kiểu: nhập vai một thầy bói hiền hậu, luôn kết thúc bằng lời khuyên tích cực, gợi ý người dùng xem thêm phần trả phí. Giọng điệu bạn nghe được phần lớn đến từ lời dặn này, không đến từ ngày sinh của bạn.
Nó có thể bịa rất tự tin. Mô hình ngôn ngữ nổi tiếng với việc tạo ra thông tin nghe hợp lý nhưng sai: gán ý nghĩa cho một lá bài không có trong bộ bài, trích "sách cổ" không tồn tại, nói về một sao trong tử vi theo cách không trường phái nào dùng. Trong chuyện bói, người dùng lại hiếm khi kiểm, nên lỗi này đi qua dễ dàng.
Nó nhớ những gì bạn đã kể trong cuộc trò chuyện. Nếu ở đầu cuộc trò chuyện bạn nói đang buồn vì chia tay, các câu trả lời sau sẽ tự động xoay quanh tình cảm. Cảm giác "thầy nói trúng tim đen" thường chỉ là mô hình dùng lại chính lời bạn vừa kể.
So sánh nhanh: văn mẫu, mô hình ngôn ngữ và người xem bói
Bảng dưới đặt ba "nguồn lời bói" cạnh nhau theo những điểm người dùng hay thắc mắc. Mục đích là để bạn nhận ra mình đang dùng loại nào, chứ không xếp hạng cái nào "linh" hơn.
| Điểm so sánh | Ứng dụng văn mẫu | Chatbot mô hình ngôn ngữ | Người xem bói trực tiếp |
|---|---|---|---|
| Hai người cùng ngày sinh | Nhận lời gần như giống hệt | Nhận lời khác nhau về câu chữ, giống nhau về ý | Tuỳ người, thường điều chỉnh theo cách khách phản ứng |
| Hỏi lại cùng câu | Ra y như cũ | Có thể ra khác, đôi khi trái ngược | Thường giữ ý cũ để nhất quán |
| Dựa vào gì để nói "trúng" | Câu chung chung ai đọc cũng thấy đúng | Câu chung chung cộng với những gì bạn vừa kể | Quan sát nét mặt, cách ăn mặc, câu bạn trả lời |
| Có thể bịa nguồn | Ít, vì văn đã soạn sẵn | Có, và nói rất tự tin | Có, tuỳ người |
| Dữ liệu của bạn đi đâu | Máy chủ của nhà làm app | Máy chủ của nhà làm app và có thể cả bên cung cấp mô hình | Thường chỉ trong trí nhớ người đó |
Điểm chung của cả ba cột là không cột nào có cơ sở kiểm chứng được để dự đoán sự kiện cụ thể trong đời bạn. Các thử nghiệm có kiểm soát về chiêm tinh và các phép bói nói chung chưa cho thấy khả năng dự đoán vượt mức ngẫu nhiên; phần tâm lý vì sao ta vẫn thấy "trúng" được bàn kỹ ở danh mục tâm lý học của trang.
Vì sao lời bói của máy nghe như dành riêng cho bạn
Có ba lớp tạo ra cảm giác này. Lớp đầu là chữ nghĩa: lời bói, dù do người hay máy viết, thường dùng những câu mà gần như ai cũng nhận vào mình được, như "bạn bề ngoài vui vẻ nhưng bên trong có những lo lắng ít ai hiểu". Tâm lý học gọi hiện tượng con người đánh giá những mô tả chung chung ấy là rất chính xác về bản thân là hiệu ứng Barnum, hay hiệu ứng Forer.
Lớp thứ hai là cá nhân hoá bề mặt. Ứng dụng gọi bạn bằng tên, nhắc đúng ngày sinh, nói đúng con giáp, đúng cung. Những chi tiết đúng này là do chính bạn nhập vào, nhưng khi chúng xuất hiện xen giữa lời bói, não ta dễ "chuyển" độ tin cậy của phần đúng sang phần còn lại.
Lớp thứ ba là thiết kế sản phẩm: hiệu ứng rút bài chậm, âm thanh chuông nhẹ, câu "thầy đang luận giải, xin chờ" kèm vòng xoay vài giây. Thời gian chờ đó không cần thiết về mặt kỹ thuật, máy trả lời được ngay, nhưng nó làm kết quả trông như được cân nhắc kỹ. Biết ba lớp này không làm trò chơi kém vui, chỉ giúp bạn giữ khoảng cách.
Những việc chatbot bói không làm được, dù quảng cáo nói gì
Khi đọc mô tả một ứng dụng hay lời mời của một chatbot "thầy AI", bạn có thể đối chiếu với danh sách dưới. Câu quảng cáo hứa những điều này là dấu hiệu cần thận trọng.
- Không "tính" được vận hạn từ dữ liệu sao trời hay ngày sinh theo nghĩa khoa học; phần tính toán (cung nào, con giáp gì) chỉ là tra bảng quy ước.
- Không biết gì về sức khoẻ của bạn; mọi câu kiểu "năm nay cần chú ý đường tiêu hoá" là văn mẫu, gặp triệu chứng thật thì đi khám bác sĩ.
- Không biết người yêu hay đối tác của bạn nghĩ gì; nó chỉ biết những gì bạn kể.
- Không "học" được số phận bạn qua thời gian dùng; thứ nó tích luỹ là dữ liệu về thói quen và mối bận tâm của bạn.
- Không có thẩm quyền về tiền bạc, pháp lý, hôn nhân; quyết định những việc đó cần người có chuyên môn thật và dữ kiện thật.
- Không bảo đảm lời giải "đúng sách": nhiều chatbot trộn lẫn các trường phái, hoặc bịa nghĩa khi không chắc.
Nếu bạn muốn tìm hiểu một hệ thống như lá số tử vi theo cách bài bản, có thể xem lá số miễn phí trên AI Huyền Học rồi đọc như một tư liệu văn hoá, có đối chiếu sách và nguồn, thay vì nghe một chatbot nói chung chung.
Thử nghiệm nhỏ để tự thấy cách chatbot bói làm việc
Cách hiểu nhanh nhất là tự thử. Năm bước dưới mất khoảng mười lăm phút và không cần đưa dữ liệu thật của bạn.
- Chọn một ngày sinh giả định, không phải của bạn hay người thân, ví dụ một ngày bất kỳ trong năm 1995. Đây là ví dụ giả định để khỏi lộ thông tin thật.
- Hỏi chatbot hoặc ứng dụng lời bói tổng quan cho ngày sinh đó, chép kết quả ra ghi chú.
- Mở cuộc trò chuyện mới, hỏi đúng câu đó lần nữa. So hai bản: bao nhiêu ý giữ nguyên, bao nhiêu ý đổi hẳn.
- Mở cuộc trò chuyện mới, lần này kể trước "đang lo chuyện công việc" rồi mới hỏi. Xem lời bói xoay về hướng nào.
- Đưa ba bản cho một người bạn đọc mà không nói ngày sinh, hỏi họ thấy đoạn nào "đúng với mình". Thường họ sẽ thấy khá nhiều câu đúng.
Sau thử nghiệm này, phần lớn người dùng tự nhận ra lời bói thay đổi theo câu hỏi và theo những gì mình kể, chứ không theo ngày sinh. Đó là bài học đáng giá hơn bất kỳ lời giải nào.
Đọc lời bói của máy như đọc một trang tiểu thuyết
Không có gì sai khi bạn thích đọc lời bói cung hoàng đạo buổi sáng hay rút một lá tarot trên ứng dụng để suy nghĩ về ngày mới. Nhiều người dùng chúng như một câu hỏi gợi mở: lá bài nói về sự kiên nhẫn, vậy hôm nay mình có đang vội quá không. Dùng theo cách đó, lời bói giống một trang văn, người đọc tự lấy ra điều mình cần.
Ranh giới nằm ở chỗ lời bói bắt đầu quyết định thay bạn: không dám ký hợp đồng vì chatbot nói tháng này xấu, nghi ngờ người yêu vì ứng dụng bảo "có người thứ ba", hoãn đi khám vì "năm nay sức khoẻ ổn". Lúc đó hãy nhớ lại phần đầu bài: câu chữ ấy được ghép từ văn mẫu hoặc được đoán ra từng chữ một. Những việc quan trọng cần dữ kiện thật và người có chuyên môn: bác sĩ, luật sư, người tư vấn tài chính, hay đơn giản là một cuộc nói chuyện thẳng thắn với người liên quan.
Câu hỏi thường gặp
Chatbot bói toán có dùng chung công nghệ với các trợ lý AI phổ biến không?
Nhiều chatbot bói hiện nay dựa trên các mô hình ngôn ngữ lớn, có thể là mô hình tự xây hoặc thuê của các hãng lớn qua giao diện lập trình. Phần khác biệt chủ yếu nằm ở lời dặn ẩn khiến nó nhập vai thầy bói và ở giao diện trang trí. Bạn có thể kiểm phần giới thiệu hoặc chính sách riêng tư của ứng dụng để biết họ dùng bên cung cấp nào.
Vì sao hỏi lại cùng một câu mà chatbot trả lời khác?
Vì mô hình ngôn ngữ được cài một mức ngẫu nhiên khi chọn chữ, để câu văn tự nhiên và đỡ lặp. Hỏi lại là một lần chọn chữ mới, nên ý có thể đổi, thậm chí trái ngược. Đây là đặc tính kỹ thuật, không mang ý nghĩa gì về vận mệnh hay thời điểm hỏi.
Ứng dụng bói nói "dùng AI phân tích hàng triệu lá số" thì có đáng tin hơn không?
Câu đó thường là cách nói quảng cáo. Phân tích nhiều lá số không làm cho phép bói có khả năng dự đoán, vì bản thân phương pháp chưa được kiểm chứng là dự đoán được sự kiện. Cái mà dữ liệu lớn giúp được là viết lời văn mượt hơn và giữ chân người dùng tốt hơn.
Có cách nào biết ứng dụng đang dùng văn mẫu hay mô hình ngôn ngữ không?
Cách đơn giản là nhập cùng một dữ liệu hai lần ở hai thời điểm. Nếu kết quả giống hệt từng chữ, khả năng cao là văn mẫu. Nếu câu chữ đổi nhưng ý na ná, và bạn hỏi thêm được câu tự do, thì có mô hình ngôn ngữ phía sau. Nhiều ứng dụng dùng cả hai.
Dùng chatbot phổ thông để hỏi về cung hoàng đạo có khác gì app bói chuyên dụng?
Về công nghệ thì gần nhau, khác ở lời dặn ẩn và mục tiêu kinh doanh. Chatbot phổ thông thường được dặn trả lời trung tính hơn và hay nhắc rằng chiêm tinh chưa có cơ sở khoa học. App bói được thiết kế để bạn thấy cuốn và quay lại, đôi khi đẩy sang gói trả phí.
Đọc lời bói của máy cho vui có hại gì không?
Đọc cho vui, có chừng mực thì phần lớn người dùng không gặp vấn đề. Cần chú ý khi bạn bắt đầu lo lắng vì lời bói, dùng nó để quyết chuyện tiền bạc, sức khoẻ, hôn nhân, hoặc chi tiền ngày càng nhiều cho các lượt xem. Lúc đó nên dừng lại và nói chuyện với người thân hoặc chuyên gia.