Cung hoàng đạo, MBTI và nhóm máu đều chia người thành vài nhóm tính cách dễ nhớ, nhưng chúng khác nhau rất xa về mức kiểm chứng: cung hoàng đạo và nhóm máu không có liên hệ ổn định với tính cách trong các nghiên cứu, MBTI có cơ sở đo lường bằng câu hỏi nhưng bị giới tâm lý học phê bình về độ ổn định. Công cụ được giới nghiên cứu dùng nhiều nhất hiện nay là mô hình năm yếu tố, vốn không chia người thành nhóm mà đo trên các thang liên tục.
Người trẻ Việt thường giới thiệu bản thân bằng cả ba: "mình Song Tử, INFP, nhóm máu O". Bài này đặt ba hệ cạnh nhau để bạn thấy mỗi hệ đến từ đâu, dựa trên dữ liệu gì, nghiên cứu nói gì, và nên dùng chúng ở mức nào. Phần cuối có câu lệnh mẫu để hỏi AI về các hệ này một cách có kiểm chứng.
Ba hệ, một nhu cầu: muốn hiểu mình bằng một cái nhãn
Ở tuổi đôi mươi, câu hỏi "mình là người thế nào" xuất hiện liên tục: khi chọn ngành, khi đi làm, khi yêu. Một cái nhãn ngắn gọn cho cảm giác có được câu trả lời, lại dễ chia sẻ với người khác để tìm người giống mình. Đó là lý do cả ba hệ đều phổ biến trên mạng xã hội, trong hồ sơ ứng dụng hẹn hò và trong những cuộc trò chuyện làm quen.
Điểm giống nhau của cả ba là chia người thành nhóm: mười hai cung, mười sáu loại MBTI, bốn nhóm máu chính. Điểm khác nhau nằm ở chỗ nhóm được xác định bằng gì. Cung hoàng đạo dựa vào ngày sinh, nhóm máu dựa vào xét nghiệm máu, còn MBTI dựa vào câu trả lời của chính bạn cho một bộ câu hỏi về thói quen và sở thích. Chỉ hệ thứ ba có đầu vào thật sự liên quan tới hành vi.
Hiểu được khác biệt này giúp bạn đọc những bài "Song Tử INFP nhóm máu O thì hợp nghề gì" với con mắt tỉnh táo: một bài như vậy đang ghép hai hệ không có căn cứ với một hệ có căn cứ một phần, rồi đưa ra kết luận nghe rất cụ thể.
So sánh ba hệ trong một bảng
Bảng dưới tóm lược ba hệ theo những tiêu chí quan trọng nhất khi đánh giá một công cụ mô tả tính cách.
| Tiêu chí | Cung hoàng đạo | MBTI | Nhóm máu |
|---|---|---|---|
| Ra đời | Truyền thống chiêm tinh cổ, mục cung Mặt Trời phổ biến từ thế kỷ XX | Phát triển từ thập niên 1940 dựa trên lý thuyết của Carl Jung | Ý tưởng xuất hiện ở Nhật Bản cuối thập niên 1920, phổ biến lại từ thập niên 1970 |
| Đầu vào | Ngày sinh | Câu trả lời của bạn cho bộ câu hỏi | Kết quả xét nghiệm nhóm máu |
| Số nhóm | Mười hai | Mười sáu | Bốn nhóm chính |
| Liên quan tới hành vi | Không trực tiếp | Có, vì hỏi về hành vi | Không trực tiếp |
| Kiểm chứng | Không thấy liên hệ với tính cách | Bị phê bình về độ ổn định khi làm lại và cách chia đôi | Không thấy liên hệ đáng kể |
| Giới nghiên cứu dùng không | Không | Ít, chủ yếu dùng trong đào tạo doanh nghiệp | Không |
Đọc theo hàng "Đầu vào" là thấy ngay lý do của hàng "Kiểm chứng". Ngày sinh và nhóm máu là những thông tin không đổi, không do lựa chọn hay thói quen của bạn tạo ra. Muốn chúng mô tả được tính cách, phải có một cơ chế sinh học hoặc vật lý nối chúng với hành vi, và cho tới nay các nghiên cứu không tìm thấy cơ chế đó.
MBTI: gần khoa học hơn, nhưng có giới hạn đáng biết
MBTI (Myers-Briggs Type Indicator) do hai mẹ con người Mỹ Katharine Cook Briggs và Isabel Briggs Myers phát triển, dựa trên lý thuyết các kiểu tâm lý của nhà tâm thần học Carl Jung. Bộ câu hỏi xếp bạn vào một trong hai cực của bốn cặp: hướng ngoại hay hướng nội, giác quan hay trực giác, lý trí hay cảm xúc, nguyên tắc hay linh hoạt. Ghép bốn chữ cái lại thành mười sáu loại, như INFP hay ESTJ.
Ưu điểm của MBTI so với cung hoàng đạo là nó hỏi về chính hành vi của bạn, nên kết quả ít nhiều phản ánh cách bạn nhìn mình. Vì vậy MBTI hay được dùng trong các buổi đào tạo làm việc nhóm, để mọi người nói chuyện về khác biệt trong cách làm việc.
Giới tâm lý học phê bình MBTI ở hai điểm chính. Thứ nhất, nhiều người làm lại bài sau một thời gian ngắn thì ra loại khác, nghĩa là cái nhãn không ổn định như nó tự giới thiệu. Thứ hai, MBTI chia đôi mỗi đặc điểm, trong khi phần lớn người ta nằm ở khoảng giữa: một người hơi hướng nội một chút và một người rất hướng nội đều bị gọi là "I". Thêm vào đó, các bài trắc nghiệm "MBTI miễn phí" trên mạng thường không phải bộ câu hỏi chính thức, chất lượng rất khác nhau.
Cách dùng hợp lý là coi kết quả MBTI như một gợi ý để tự quan sát, không phải bản án. Và không nên dùng MBTI làm tiêu chí tuyển dụng; chính những người phát triển công cụ này cũng khuyến cáo như vậy.
Nhóm máu và tính cách: một trào lưu thế kỷ hai mươi
Ý tưởng nhóm máu quyết định tính cách được cho là xuất hiện ở Nhật Bản vào cuối thập niên 1920, với một bài viết của một giáo sư sư phạm, rồi được phổ biến rộng từ thập niên 1970 qua sách của một tác giả không thuộc giới y khoa. Từ Nhật, trào lưu lan sang Hàn Quốc, Đài Loan và đến Việt Nam qua truyện tranh, phim ảnh, các trang giải trí.
Theo trào lưu này, nhóm A cẩn thận, nhóm B tự do, nhóm O tự tin, nhóm AB khó đoán. Các mô tả có cấu trúc giống hệt mô tả cung hoàng đạo: rộng, có cả mặt tốt mặt xấu, ai đọc cũng thấy có phần đúng. Nhiều nghiên cứu ở Nhật và các nước khác trên những mẫu lớn không tìm thấy khác biệt tính cách đáng kể giữa các nhóm máu.
Điều đáng chú ý là ở Nhật, trào lưu này từng gây ra chuyện phân biệt đối xử nhỏ trong trường học và nơi làm việc, đến mức có hẳn một từ lóng chỉ việc bắt nạt vì nhóm máu. Đây là ví dụ cho thấy một hệ phân loại không có căn cứ, khi được dùng rộng rãi, có thể gây hại thật như bất kỳ định kiến nào khác.
Nhóm máu là thông tin y tế quan trọng khi truyền máu, phẫu thuật, mang thai. Đó là lý do nên biết nhóm máu của mình, chứ không phải để đoán tính cách.
Mô hình năm yếu tố: thứ các nhà tâm lý thật sự dùng
Nếu bạn muốn một cách hiểu tính cách có cơ sở nghiên cứu, mô hình năm yếu tố, trong tiếng Anh gọi là Big Five, là điểm bắt đầu tốt. Mô hình này mô tả tính cách bằng năm thang: cởi mở với trải nghiệm, tận tâm, hướng ngoại, dễ chịu, và bất ổn cảm xúc. Nó hình thành dần qua nhiều thập kỷ nghiên cứu, bằng cách phân tích những từ người ta dùng để mô tả nhau và các bộ câu hỏi lớn.
Khác biệt cốt lõi là mô hình năm yếu tố không xếp bạn vào nhóm. Mỗi người có một điểm trên từng thang, đa số nằm quanh mức giữa. Bạn không "là" người hướng ngoại; bạn hướng ngoại hơn một số người và kém hơn một số người khác. Cách mô tả này kém hấp dẫn để làm ảnh đại diện, nhưng gần với thực tế hơn.
Các thang này có độ ổn định tương đối khi đo lại, và có liên hệ, dù không lớn, với một số kết quả trong đời như cách làm việc hay mối quan hệ. Tính cách cũng thay đổi dần theo tuổi tác và trải nghiệm. Nếu cần đánh giá tính cách cho một mục đích nghiêm túc như hướng nghiệp, bạn nên tìm tới chuyên gia tâm lý hoặc tư vấn hướng nghiệp dùng công cụ đã được chuẩn hoá cho người Việt, thay vì các bài trắc nghiệm vui trên mạng.
Hỏi AI về các hệ phân loại tính cách mà không bị dẫn đi
Chatbot AI giải thích nguồn gốc và phê bình của các hệ này khá tốt, nhưng cũng sẵn sàng viết một đoạn "Song Tử INFP nhóm máu O thì hợp nghề gì" nghe rất thuyết phục nếu bạn yêu cầu. Một số câu lệnh giữ cuộc trò chuyện ở đúng chỗ:
- "So sánh cung hoàng đạo, MBTI, thuyết nhóm máu và mô hình năm yếu tố theo các tiêu chí: nguồn gốc, đầu vào, cách phân loại, mức kiểm chứng khoa học. Trình bày trung lập, nêu rõ chỗ còn tranh cãi."
- "Giới tâm lý học phê bình MBTI ở những điểm nào? Nêu cả lập luận của những người bảo vệ MBTI."
- "Giải thích sự khác nhau giữa phân loại tính cách theo nhóm và đo tính cách theo thang liên tục, kèm một ví dụ giả định."
- Không làm "trắc nghiệm tính cách bằng AI" bằng cách kể chi tiết đời tư, chuyện gia đình, sức khoẻ tinh thần. Nếu muốn thử, trả lời ở mức chung và biết rằng chatbot không phải công cụ đánh giá đã được kiểm định.
- Khi AI nêu một nghiên cứu cụ thể, hỏi lại tác giả, năm, nơi công bố, rồi tự kiểm. Nếu nó không nêu được, coi khẳng định đó là chưa chắc.
Muốn tìm hiểu thêm các hệ mô tả con người theo lối phương Đông như lá số, bạn có thể xem lá số miễn phí trên AI Huyền Học, và áp dụng đúng cách đọc tỉnh táo như với ba hệ trong bài.
Chọn cách dùng phù hợp cho từng mục đích
Để làm quen, trò chuyện cho vui. Cả ba hệ đều dùng được. Hỏi "bạn cung gì, MBTI gì" là cách mở chuyện dễ thương. Chỉ cần nhớ đừng kết luận gì về người kia từ câu trả lời.
Để tự suy ngẫm về bản thân. MBTI hoặc các thang năm yếu tố có ích hơn vì hỏi về chính hành vi của bạn. Đọc kết quả như một tấm gương gợi câu hỏi, rồi tự đối chiếu với những gì bạn biết về mình.
Để chọn ngành, chọn nghề. Không dùng cung hoàng đạo hay nhóm máu. Nên kết hợp trải nghiệm thực tế, trò chuyện với người trong nghề, và nếu cần, gặp chuyên gia hướng nghiệp có công cụ chuẩn hoá.
Để tuyển dụng, đánh giá người khác. Không dùng cả ba theo kiểu phổ thông trên mạng. Doanh nghiệp cần công cụ được kiểm định, dùng bởi người được đào tạo, và chỉ như một phần thông tin bên cạnh phỏng vấn và thử việc.
Câu hỏi thường gặp
MBTI có chính xác hơn cung hoàng đạo không?
Có, ở chỗ MBTI hỏi về hành vi và sở thích của chính bạn, nên kết quả ít nhiều phản ánh cách bạn nhìn mình. Nhưng MBTI vẫn bị phê bình vì nhiều người làm lại ra loại khác và vì chia đôi những đặc điểm vốn liên tục. Cung hoàng đạo thì không có liên hệ đo được với tính cách.
Nhóm máu có quyết định tính cách không?
Không. Thuyết nhóm máu và tính cách phổ biến ở Nhật Bản, Hàn Quốc và lan sang Việt Nam, nhưng các nghiên cứu trên mẫu lớn không thấy khác biệt tính cách đáng kể giữa các nhóm máu. Nhóm máu là thông tin y tế, quan trọng khi truyền máu hay phẫu thuật.
Mô hình năm yếu tố là gì?
Là cách mô tả tính cách bằng năm thang: cởi mở với trải nghiệm, tận tâm, hướng ngoại, dễ chịu và bất ổn cảm xúc. Mỗi người có một điểm trên từng thang thay vì bị xếp vào một nhóm. Đây là mô hình được giới nghiên cứu tâm lý dùng nhiều nhất hiện nay.
Có nên ghi MBTI hay cung hoàng đạo vào CV không?
Không nên. Nhà tuyển dụng cần thông tin về kỹ năng, kinh nghiệm và kết quả công việc của bạn. Nhãn tính cách có thể khiến người đọc đánh giá lệch, và với cung hoàng đạo thì còn cho thấy bạn dùng một tiêu chí không liên quan tới công việc.
Làm trắc nghiệm MBTI trên mạng có đáng tin không?
Nhiều bài trắc nghiệm miễn phí trên mạng không phải bộ câu hỏi chính thức nên chất lượng khác nhau. Kết quả dùng để tự suy ngẫm cho vui thì được, còn cho mục đích nghiêm túc như hướng nghiệp thì nên gặp chuyên gia dùng công cụ đã chuẩn hoá.
Vì sao người trẻ thích giới thiệu mình bằng các nhãn này?
Vì nhãn ngắn gọn, dễ nhớ, tạo cảm giác thuộc về một nhóm và mở đầu câu chuyện dễ dàng. Đó là nhu cầu bình thường. Điều cần lưu ý chỉ là không để nhãn quyết định thay mình hoặc trở thành lý do để đánh giá người khác.