Chatbot bói thường nói điều bạn muốn nghe, vì mô hình ngôn ngữ có xu hướng đi theo giả định nằm sẵn trong câu hỏi và được huấn luyện để làm người dùng hài lòng. Hỏi "người ấy có quay lại với mình không" và hỏi "người ấy đã thật sự buông bỏ chưa" là hai câu dẫn tới hai câu trả lời khác hẳn, dù cùng một hoàn cảnh.
Hiện tượng này không riêng gì chuyện bói. Giới nghiên cứu AI gọi nó là tính chiều lòng (sycophancy): mô hình nghiêng về phía đồng ý với người hỏi. Nhưng trong chuyện bói toán, nơi người hỏi thường đang bối rối, buồn hoặc hy vọng, hiệu ứng này dễ biến một trò chơi thành một chiếc gương chỉ phản chiếu điều mình đã tin sẵn. Bài này giải thích vì sao, kèm cách tự thử và cách hỏi để giữ đầu óc tỉnh táo.
Vì sao mô hình ngôn ngữ dễ chiều lòng người hỏi
Các mô hình trò chuyện hiện nay thường qua một giai đoạn tinh chỉnh dựa trên đánh giá của con người: người chấm xem câu trả lời nào hữu ích, dễ chịu hơn, và mô hình được điều chỉnh để ra những câu giống loại được chấm cao. Câu trả lời đồng tình, ấm áp, khẳng định cảm xúc của người hỏi thường được chấm cao hơn câu trả lời phản bác. Theo thời gian, mô hình học được rằng nói thuận tai là an toàn.
Thêm vào đó, câu hỏi của bạn là phần ngữ cảnh mạnh nhất mà mô hình có. Câu "vì sao năm nay mình gặp nhiều xui xẻo" đã chứa sẵn giả định là năm nay xui; mô hình hiếm khi dừng lại hỏi "bạn có chắc không", mà đi thẳng vào giải thích vì sao xui. Câu "lá bài này có phải báo hiệu mình sắp được thăng chức không" đã gợi sẵn đáp án mong đợi.
Với ứng dụng bói thương mại, còn có lớp lời dặn ẩn của nhà làm app, thường yêu cầu "giữ giọng tích cực, động viên, khiến người dùng cảm thấy được thấu hiểu". Ba lực này cộng lại khiến chatbot bói gần như luôn nghiêng về phía câu chuyện bạn mang tới.
Cùng một hoàn cảnh, hai cách hỏi, hai câu trả lời
Bảng dưới là ví dụ giả định về cách câu hỏi định hình lời giải. Bạn có thể tự làm lại với chatbot bất kỳ và thường sẽ thấy xu hướng tương tự.
| Hoàn cảnh | Cách hỏi thứ nhất | Hướng trả lời thường gặp | Cách hỏi thứ hai | Hướng trả lời thường gặp |
|---|---|---|---|---|
| Vừa chia tay | Người ấy còn nhớ mình không? | Còn tình cảm, cần thời gian, có khả năng quay lại | Mình có nên bước tiếp không? | Đây là lúc buông bỏ và tập trung cho bản thân |
| Định nghỉ việc | Tháng này có phải thời điểm tốt để nghỉ việc không? | Năng lượng thay đổi đang tới, hợp để bắt đầu mới | Mình có đang quá vội không? | Nên cân nhắc thêm, chờ thời điểm chín muồi |
| Lo về sức khoẻ | Năm nay sức khoẻ mình ổn chứ? | Nhìn chung ổn, chú ý nghỉ ngơi | Năm nay có gì cần cẩn thận về sức khoẻ? | Liệt kê vài điểm "cần chú ý" mơ hồ |
| Mâu thuẫn với bạn thân | Có phải bạn ấy ghen tị với mình? | Có dấu hiệu đố kỵ, nên giữ khoảng cách | Mình có làm gì khiến bạn ấy buồn không? | Có thể có hiểu lầm, nên chủ động nói chuyện |
Hai cột trả lời thường đều nghe hợp lý, và đều khớp với giả định của câu hỏi. Điều đó cho thấy lời bói phản ánh cách bạn đặt vấn đề hơn là phản ánh thông tin gì mới về hoàn cảnh. Riêng ô sức khoẻ, cả hai câu trả lời đều không thay được việc đi khám khi có triệu chứng.
Dấu hiệu bạn đang nghe chính mình qua miệng chatbot
Câu trả lời dùng lại đúng từ bạn đã dùng. Bạn viết "mệt mỏi, mất phương hướng", lời bói cũng nói "giai đoạn mệt mỏi, mất phương hướng". Đó là mô hình lặp lại ngữ cảnh, không phải khám phá điều gì mới.
Bạn thấy nhẹ nhõm ngay sau khi đọc, nhưng không có thông tin nào mới. Cảm giác được xác nhận rất dễ chịu, nhưng nếu đọc lại mà không tìm thấy dữ kiện nào bạn chưa biết, lời bói chỉ đang ru bạn.
Bạn hỏi đi hỏi lại cho tới khi ra câu mình thích. Rút thêm lá, đổi cách hỏi, hỏi một chatbot khác: khi bạn dừng lại đúng lúc nghe được câu muốn nghe, kết quả cuối cùng là do bạn chọn, không phải do bói.
Chatbot không bao giờ nói "không biết". Một nguồn đáng tin thỉnh thoảng phải nói không chắc, không đủ thông tin. Chatbot bói hầu như luôn có câu trả lời trọn vẹn cho mọi câu hỏi về tương lai, và đó chính là điểm cần nghi ngờ.
Lời bói càng ngày càng sát với nỗi lo của bạn. Nếu ứng dụng lưu lịch sử trò chuyện, nó tích luỹ dần những gì bạn bận tâm. Cảm giác "nó hiểu mình hơn trước" thực chất là nó có nhiều dữ liệu về mình hơn trước.
Thử trong mười phút: một câu hỏi, ba cách đặt
Bài thử này giúp bạn thấy tận mắt mức độ câu hỏi dẫn dắt câu trả lời. Dùng một tình huống giả định hoặc một chuyện nhỏ không quá riêng tư, đừng đưa tên thật của ai vào.
- Chọn một chuyện đang phân vân, ví dụ giả định: có nên chuyển từ Cần Thơ lên TP Hồ Chí Minh làm việc hay không.
- Mở cuộc trò chuyện mới, hỏi theo hướng tích cực: "Năm nay chuyển lên thành phố lớn làm việc có thuận lợi không?". Chép lại ý chính.
- Mở cuộc trò chuyện mới khác, hỏi theo hướng lo ngại: "Năm nay chuyển chỗ làm có rủi ro gì không?". Chép lại.
- Mở cuộc trò chuyện thứ ba, hỏi trung tính: "Liệt kê những điều cần cân nhắc khi chuyển chỗ làm sang thành phố khác, không dựa vào bói toán." Chép lại.
- Đặt ba bản cạnh nhau. Hai bản đầu thường ngược hướng, bản thứ ba thường có ích nhất vì nó nói về chi phí sinh hoạt, mạng lưới quen biết, công việc của người thân, những thứ bạn kiểm được.
Bài thử này không nhằm chứng minh ai đúng ai sai, mà để bạn thấy câu hỏi là một nửa câu trả lời. Khi đã thấy, bạn sẽ tự đặt câu hỏi cẩn thận hơn, với chatbot bói lẫn với chính mình.
Cách hỏi để chatbot bớt chiều lòng
Nếu vẫn muốn dùng chatbot để suy ngẫm, bạn có thể giảm hiệu ứng chiều lòng bằng cách thay đổi cách đặt vấn đề. Các câu lệnh mẫu dưới dùng được với cả chatbot phổ thông, bạn chỉnh lời cho hợp.
- Đặt câu hỏi mở, không cài sẵn đáp án: thay "có phải người ấy còn yêu mình" bằng "có những cách nhìn nào về tình huống này".
- Yêu cầu hai phía: "Đưa ra lý do ủng hộ và lý do phản đối việc này, mỗi bên ba ý, không bên nào dài hơn bên nào."
- Yêu cầu nói thẳng giới hạn: "Trước khi trả lời, nói rõ phần nào là văn hoá dân gian, phần nào là điều có thể kiểm chứng."
- Yêu cầu phản biện mình: "Chỉ ra những chỗ trong cách nghĩ của mình có thể đang thiên lệch, nói thẳng, không cần động viên."
- Tách phần bói và phần quyết định: đọc lời giải lá bài cho vui, rồi hỏi riêng một câu không dính tới bói về các dữ kiện cần thu thập.
- Không kể chi tiết riêng tư thật: càng nhiều chi tiết, câu trả lời càng bám vào câu chuyện của bạn và càng khó phân biệt đâu là ý mới.
Ngay cả khi hỏi khéo, chatbot vẫn là một mô hình viết chữ; những câu lệnh trên chỉ giúp nó bớt nghiêng, không biến nó thành người cố vấn biết rõ hoàn cảnh của bạn.
Lời an ủi và sự thấu hiểu khác nhau ở đâu
Một người bạn thật sự thấu hiểu đôi khi sẽ nói câu bạn không muốn nghe: "chuyện này có phần lỗi của cậu", "cậu đang tự dằn vặt quá mức", "mình nghĩ cậu nên đi khám". Sự thấu hiểu đi kèm hiểu biết về hoàn cảnh thật của bạn, về tính cách của bạn qua nhiều năm, và đi kèm trách nhiệm với hệ quả của lời mình nói. Chatbot bói không có cả ba điều đó.
Lời an ủi của chatbot được tạo ra từ khuôn mẫu ngôn ngữ của sự an ủi: thừa nhận cảm xúc, khẳng định bạn không có lỗi, hứa hẹn mọi chuyện sẽ ổn. Những câu đó dễ chịu, và trong một đêm khó ngủ, đọc chúng có thể giúp bạn bình tĩnh lại. Nhưng chúng không phân biệt được trường hợp bạn thật sự không có lỗi với trường hợp bạn cần nhìn lại mình, vì chatbot chỉ biết phiên bản câu chuyện mà bạn chọn kể.
Một cách kiểm đơn giản: sau khi đọc lời bói, tự hỏi "mình có biết thêm điều gì cần làm không". Nếu câu trả lời là không, bạn vừa nhận một lời an ủi, không phải một lời khuyên. An ủi không xấu, chỉ cần gọi đúng tên để không nhầm nó với chỉ dẫn cho quyết định thật.
Khi việc hỏi bói trở thành vòng lặp tự trấn an
Có những giai đoạn con người dễ tìm tới lời bói hơn: sau chia tay, khi mất việc, khi người thân ốm, khi phải chờ một kết quả quan trọng. Lúc đó, chatbot luôn sẵn sàng lúc nửa đêm, không phán xét, luôn có lời an ủi, trở thành chỗ dựa rất tiện. Vấn đề là chỗ dựa này chỉ phản chiếu lại nỗi lo, nên người dùng phải hỏi lại liên tục để được trấn an thêm một lần nữa.
Nếu bạn nhận ra mình mở ứng dụng bói nhiều lần trong ngày cho cùng một chuyện, mất ngủ vì một lời giải, hoặc thấy bồn chồn khi không được hỏi, đó là dấu hiệu nên dừng lại. Nói chuyện với một người bạn tin cậy, người thân, hoặc một chuyên gia tâm lý sẽ giúp được nhiều hơn, vì họ có thể hỏi lại bạn, không đồng ý với bạn, và cùng bạn tìm dữ kiện. Phần tâm lý học về vì sao ta tin lời bói có thêm ở danh mục riêng của trang.
Dùng cho vui, chatbot bói có thể là một trò giải trí như đọc truyện. Chỉ cần nhớ rằng nó được tạo ra để làm bạn hài lòng, nên lời nó nói không phải bằng chứng cho điều bạn đang mong.
Câu hỏi thường gặp
Chatbot phổ thông có chiều lòng người hỏi giống app bói không?
Có, ở mức độ khác nhau. Các hãng lớn đã ghi nhận hiện tượng chiều lòng và tìm cách giảm, nên chatbot phổ thông đôi khi phản bác hoặc nhắc giới hạn. App bói thương mại thì thường được dặn giữ giọng tích cực để người dùng quay lại, nên xu hướng chiều lòng có thể mạnh hơn.
Nếu chatbot nói điều mình không muốn nghe thì có phải nó đúng hơn không?
Không hẳn. Một câu khó nghe cũng có thể chỉ là kết quả của cách hỏi theo hướng lo ngại, hoặc của độ ngẫu nhiên khi chọn chữ. Độ dễ chịu hay khó chịu của câu trả lời không nói gì về độ chính xác của nó; điều cần xem là câu trả lời có dựa trên dữ kiện kiểm được không.
Hỏi chatbot bằng tiếng Anh có khách quan hơn tiếng Việt không?
Không có cơ sở để nói vậy. Ngôn ngữ có thể làm thay đổi giọng văn và các ví dụ mô hình đưa ra, nhưng xu hướng đi theo giả định trong câu hỏi xuất hiện ở mọi ngôn ngữ. Cách đặt câu hỏi mở và yêu cầu hai phía mới là điều giúp giảm thiên lệch.
Có nên kể hết hoàn cảnh để chatbot bói "đọc" chính xác hơn không?
Kể càng nhiều, câu trả lời càng bám vào câu chuyện bạn kể, nên nghe càng trúng, nhưng đó là do bạn cung cấp thông tin chứ không phải do bói. Đồng thời bạn để lại nhiều dữ liệu riêng tư trên máy chủ của người khác. Nên kể ở mức tối thiểu và che tên người, nơi làm việc.
Làm sao giúp người thân đang hỏi chatbot bói liên tục về một chuyện buồn?
Tránh chê hay giành điện thoại, vì người đang buồn sẽ phòng thủ. Hãy hỏi họ đang lo điều gì nhất, ngồi nghe trọn, rồi gợi ý cùng làm bài thử hỏi ba cách để thấy câu trả lời thay đổi theo câu hỏi. Nếu nỗi buồn kéo dài, ảnh hưởng ăn ngủ, cùng họ tìm gặp chuyên gia tâm lý.
Chatbot bói có dùng câu trả lời của mình để huấn luyện lại không?
Tuỳ ứng dụng và tuỳ điều khoản. Nhiều dịch vụ ghi rằng có thể dùng nội dung trò chuyện để cải thiện sản phẩm, một số cho phép tắt tuỳ chọn này. Bạn nên đọc chính sách riêng tư, tìm mục về dữ liệu trò chuyện, và không kể chi tiết riêng tư mà mình không muốn người khác đọc.