The Fortune Teller, tức Người xem bói, là tên hai bức tranh nổi tiếng: một của Caravaggio vẽ ở Rome khoảng năm 1594 đến 1595, một của Georges de La Tour vẽ ở Pháp vài chục năm sau. Cả hai vẽ cùng một tình huống: một chàng trai trẻ ăn mặc sang trọng đang được xem bói, và trong lúc anh ta chăm chú nghe, tài sản của anh lặng lẽ bị lấy đi.
Hai bức tranh là tư liệu hiếm hoi cho thấy người châu Âu thế kỷ XVII nhìn chuyện xem bói ra sao: vừa tò mò, vừa coi là trò mất tiền của người cả tin. Bài này đọc kỹ từng bức, so sánh hai cách kể, đặt chúng vào bối cảnh, nói về định kiến đi kèm, và gợi cách xem tranh, kể cả khi bạn nhờ AI tra cứu.
Bức tranh của Caravaggio: chiếc nhẫn trượt khỏi ngón tay
Caravaggio vẽ The Fortune Teller khi còn là một hoạ sĩ trẻ mới đến Rome, chưa nổi danh. Tranh chỉ có hai nhân vật, đứng sát nhau trên nền tường sáng gần như trống: một cô gái trẻ người Romani, thời đó thường bị gọi chung là dân du mục, và một chàng trai mặc áo lụa, đội mũ cắm lông chim, đeo kiếm. Cô cầm tay anh như đang xem chỉ tay, mắt nhìn thẳng vào mặt anh.
Chi tiết quyết định nằm ở chỗ dễ bỏ qua: trong lúc xem tay, ngón tay cô gái đang khéo léo tuột chiếc nhẫn khỏi ngón tay chàng trai. Anh ta mải nhìn cô, mỉm cười, không hay biết. Người xem đứng ngoài thấy cả hai việc cùng lúc, nên vừa thấy duyên, vừa thấy buồn cười cho sự ngây thơ của anh chàng.
Caravaggio vẽ hai phiên bản của bức tranh này; một bản nay ở bảo tàng Capitoline tại Rome, bản kia ở bảo tàng Louvre tại Paris. Cùng thời gian ấy ông vẽ The Cardsharps, cảnh hai kẻ gian lận bài lừa một chàng trai trẻ. Hai bức tranh như một cặp, đưa vào hội hoạ lớn những cảnh đường phố trước đó ít được coi là đề tài xứng đáng.
Những chi tiết nhỏ làm nên câu chuyện
Ánh mắt thay cho lời thoại. Cô gái nhìn chàng trai, chàng trai nhìn cô gái, không ai nhìn bàn tay. Hướng nhìn dẫn mắt người xem lên khuôn mặt, đúng như cách kẻ móc túi đánh lạc hướng con mồi. Hoạ sĩ dùng chính kỹ thuật của trò lừa để kể trò lừa.
Nền trống để không có gì phân tán. Bức tường phía sau gần như không có chi tiết, ánh sáng từ một phía rọi lên hai nhân vật. Toàn bộ câu chuyện dồn vào khoảng giữa hai bàn tay, nơi người xem phải nhìn kỹ mới thấy.
Trang phục cho biết ai là con mồi. Áo lụa, mũ lông, thanh kiếm cho thấy chàng trai thuộc tầng lớp có tiền, có lẽ mới ra đời. Người xem đương thời đọc ngay được mẫu nhân vật này: chàng trai giàu và cả tin, đề tài quen thuộc trong văn chương răn đời.
Không có kẻ ác rõ ràng. Cô gái không bị vẽ thành gian ác. Cô duyên dáng, tự nhiên, gần như dịu dàng. Chính vì vậy bức tranh mập mờ thú vị: người xem vừa bị cuốn theo như chàng trai, vừa được mời tỉnh táo hơn anh ta.
Bức tranh của Georges de La Tour: một vòng vây quanh chàng trai
Georges de La Tour là hoạ sĩ vùng Lorraine, nước Pháp, nổi tiếng với những cảnh tĩnh lặng dưới ánh nến. The Fortune Teller của ông lại là cảnh ban ngày, đông người và căng thẳng hơn nhiều. Bức tranh được phát hiện lại ở thế kỷ XX và hiện thuộc bảo tàng Metropolitan ở New York.
Ở giữa tranh là một chàng trai ăn mặc lộng lẫy. Bên phải anh, một bà lão nhăn nheo, người xem bói, cầm đồng xu anh vừa trao và đang nói. Quanh anh là ba cô gái trẻ: trong lúc bà lão thu hút sự chú ý, một cô móc túi anh, một cô chuẩn bị cắt sợi dây đeo vật trang sức trên ngực anh. Ánh mắt các nhân vật liếc qua lại với nhau như một nhóm đã quen phối hợp.
So với Caravaggio, La Tour kể chuyện theo kiểu một băng nhóm hơn là một cuộc gặp tay đôi. Xem bói ở đây là màn mở đầu, móc túi mới là việc chính. Ông còn vẽ một bức cùng tinh thần là cảnh chơi bài gian lận với con át rô, nay ở bảo tàng Louvre, cho thấy đề tài người cả tin bị lừa từng rất được ưa chuộng.
So sánh hai bức The Fortune Teller
Bảng dưới đặt hai bức tranh cạnh nhau theo các yếu tố người xem tranh thường để ý.
| Yếu tố | Caravaggio | Georges de La Tour |
|---|---|---|
| Thời điểm | Khoảng 1594–1595, Rome | Khoảng thế kỷ XVII, Lorraine, Pháp |
| Số nhân vật | Hai người | Năm người |
| Người xem bói | Cô gái trẻ, duyên dáng | Bà lão, gương mặt sắc lạnh |
| Thứ bị lấy | Chiếc nhẫn trên ngón tay | Túi tiền và vật trang sức đeo trên dây |
| Cách kể | Một khoảnh khắc riêng, tinh tế, gần như tình tứ | Một màn phối hợp đông người, căng như cảnh phim |
| Nơi có thể xem | Bảo tàng Capitoline, Rome và bảo tàng Louvre, Paris | Bảo tàng Metropolitan, New York |
Hai bức tranh giống nhau ở thông điệp nhưng khác hẳn ở không khí. Bức của Caravaggio khiến người xem mỉm cười, bức của La Tour khiến người xem đề phòng. Nhiều hoạ sĩ chịu ảnh hưởng Caravaggio ở Rome và ở các nước phía bắc cũng vẽ những biến thể của đề tài này, cho thấy nó từng là một dòng tranh được ưa chuộng.
Vì sao cảnh xem bói hấp dẫn hoạ sĩ thời ấy
Trước Caravaggio, hội hoạ lớn ở Ý chủ yếu dành cho đề tài lịch sử, thần thoại và chân dung người có địa vị. Cảnh đời thường của người vô danh, như xem bói ngoài phố hay đánh bài trong quán, thường bị coi là đề tài thấp. Khi những bức tranh đường phố của Caravaggio được giới sưu tập ở Rome săn đón, chúng mở ra một thị trường mới cho loại tranh về sinh hoạt hằng ngày, mà giới nghiên cứu mỹ thuật gọi là tranh thể loại.
Cảnh xem bói đặc biệt hợp với loại tranh này vì nó có sẵn một câu chuyện trong một khoảnh khắc. Chỉ cần hai, ba nhân vật, một bàn tay, một ánh mắt, người xem đã đọc được trước, trong và sau: chàng trai đến xem với niềm tin, cô gái đang làm điều gì đó, và kết cục anh ta sẽ phát hiện mình mất đồ. Hoạ sĩ được phô tài vẽ chất liệu vải, da người, ánh sáng, đồng thời kể chuyện mà không cần chữ.
Đề tài này cũng hợp với người mua tranh. Treo trong nhà một bức tranh vừa đẹp, vừa hài hước, vừa mang lời răn về sự cả tin là cách khoe gu thẩm mỹ mà vẫn đứng đắn. Cũng vì được ưa chuộng nên cảnh xem bói trở thành một dòng tranh có nhiều biến thể, với bố cục ngày càng đông người, ánh sáng ngày càng kịch tính, cho tới bức của La Tour.
Đọc tranh hôm nay: lời răn cũ và định kiến cần nhận ra
Với người xem thế kỷ XVII, các bức tranh này mang một lời răn rõ ràng: người trẻ có tiền mà cả tin sẽ bị lừa, và xem bói là một cửa để kẻ gian tiếp cận. Lời răn ấy vẫn còn nguyên giá trị. Các kịch bản lừa đảo mượn danh xem bói hôm nay cũng dùng đúng một nguyên tắc: thu hút sự chú ý bằng lời phán về đời bạn, trong khi thứ thật sự bị nhắm tới là tiền hoặc tài khoản.
Nhưng cũng cần đọc tranh với con mắt tỉnh táo về định kiến. Cả hai bức đều gắn người Romani với nghề xem bói và trò móc túi, một hình ảnh rập khuôn đã theo cộng đồng này suốt nhiều thế kỷ ở châu Âu và góp phần vào sự kỳ thị họ phải chịu. Khi giới thiệu tranh, nhiều bảo tàng và nhà nghiên cứu ngày nay nói rõ điều này. Thưởng thức tài năng của hoạ sĩ không có nghĩa là nhận luôn định kiến của thời đại ông.
Một lớp nghĩa nữa là chính sự tò mò của người xem tranh. Ta nhìn chàng trai bị lừa và thấy mình tinh hơn anh ta, nhưng cũng đã để mắt bị dẫn theo hướng hoạ sĩ muốn, phải nhìn lâu mới thấy chiếc nhẫn. Bức tranh vì thế vừa kể chuyện xem bói, vừa là một bài học nhỏ về sự chú ý.
Xem và tra cứu một bức tranh đề tài bói toán, có dùng AI
Nếu bạn muốn tìm hiểu kỹ một bức tranh như The Fortune Teller để viết bài, dạy học hay đơn giản là đi bảo tàng cho thú vị, quy trình sau giúp bạn tránh thông tin sai.
- Xem ảnh độ phân giải cao do chính bảo tàng giữ tranh công bố, phóng to vào bàn tay, ánh mắt, đồ vật. Nhiều chi tiết quan trọng chỉ thấy khi phóng to.
- Ghi lại điều mình thấy trước khi đọc bất cứ bình luận nào. Bước này giúp bạn tự kiểm sau đó: mình đã để ý chiếc nhẫn chưa, mình nghĩ cô gái là người thế nào.
- Đọc phần giới thiệu tranh của bảo tàng: niên đại, chất liệu, kích thước, nguồn gốc. Đây là thông tin đáng tin hơn các bài viết lan truyền.
- Nhờ AI giải thích bối cảnh: Giải thích bối cảnh xã hội ở Rome cuối thế kỷ XVI giúp hiểu bức The Fortune Teller của Caravaggio. Không nêu kích thước, năm cụ thể hay tên người mẫu nếu không chắc; ghi rõ phần nào là suy luận.
- Kiểm mọi con số, tên người mẫu và vị trí bảo tàng mà AI đưa ra bằng trang của bảo tàng hoặc sách lịch sử mỹ thuật. AI hay nhầm giữa các phiên bản và nhầm năm.
- Khi viết lại, trình bày cả lời răn của tranh lẫn định kiến đi kèm, để người đọc có cái nhìn đầy đủ.
Cách xem này áp dụng được cho nhiều tác phẩm khác có cảnh bói toán, từ tranh, ảnh tư liệu đến cảnh phim. Điều quan trọng là để mắt mình đi chậm hơn câu chuyện mà hoạ sĩ muốn kể nhanh.
Câu hỏi thường gặp
The Fortune Teller của Caravaggio có mấy phiên bản?
Có hai phiên bản thường được nhắc tới, đều vẽ khoảng giữa thập niên 1590. Một bản ở bảo tàng Capitoline tại Rome, một bản ở bảo tàng Louvre tại Paris. Hai bản giống nhau về bố cục chính, khác nhau ở một số chi tiết và cách xử lý ánh sáng.
Trong tranh của Caravaggio, cô gái lấy gì của chàng trai?
Trong lúc cầm tay chàng trai như đang xem chỉ tay, cô gái khéo léo tuột chiếc nhẫn khỏi ngón tay anh. Chi tiết nhỏ và dễ bỏ qua, nên người xem thường phải được chỉ ra hoặc phóng to ảnh mới thấy.
Georges de La Tour là ai?
Ông là hoạ sĩ người Pháp thế kỷ XVII, sống và làm việc ở vùng Lorraine, nổi tiếng với những cảnh tĩnh lặng dưới ánh nến. Sau khi mất, ông gần như bị quên lãng và chỉ được giới nghiên cứu tìm lại, đánh giá cao từ đầu thế kỷ XX.
Vì sao tranh xem bói thời xưa hay vẽ người Romani?
Ở châu Âu thời đó, nghề xem bói thường bị gắn với người Romani, một cộng đồng di cư bị đối xử phân biệt. Hội hoạ lặp lại hình ảnh rập khuôn này. Ngày nay khi giới thiệu tranh, nhiều bảo tàng nói rõ đây là định kiến của thời đại.
Có thể xem các bức tranh này ở đâu nếu không ra nước ngoài?
Các bảo tàng lớn giữ tranh thường công bố ảnh độ phân giải cao trên trang của mình, cho phép phóng to xem chi tiết. Một số sách lịch sử mỹ thuật có bản in màu tốt. Khi xem ảnh trên mạng, nên chọn nguồn của bảo tàng để tránh ảnh bị chỉnh màu.
Bức tranh có ý nghĩa gì với người xem hôm nay?
Nó nhắc rằng lời phán về đời mình có thể làm ta mất cảnh giác, đúng điều các kịch bản lừa đảo mượn danh xem bói khai thác. Đồng thời, nó là ví dụ để bàn về định kiến trong nghệ thuật và về cách hoạ sĩ điều khiển sự chú ý của người xem.